اصول پیشگیری از حریق

اصول پیشگیری از حریق

امروزه میدانیم دنیای پیشرفته صنعتی مدیون آتش است . آتش گرما می‌دهد روشنی می‌بخشد، کوره‌های صنایع را داغ می‌کند، پخت و پز را آسان میکند و بطور کلی میتوان گفت بدون آتش زندگی خیلی سخت و مشکل ، صنایع و کارخانجات تعطیل و برگشتن جامعه به زمان عصر حجر خواهد بود . بنابراین می‌بینیم که آتش خدمت بزرگی به دنیا و جهان بشریت کرده و به همین لحاظ از قدیم الایام مورد توجه و احترام بشر قرار گرفته است . ضرب المثلی است که می‌گوید آتش خدمتگزار خوبی است اما ارباب بدی است ، یعنی هر کجا که ما خطر آتش را جدی نگـیریم و یا آگاه به خطرات آن نباشیم هر لحظه ممکن است حریقی رخ دهد و هر آنچه را در پیرامون خود دارد بسوزاند . خطرات حریق همواره متناسب با پیشرفتهای تکنولوژی برق آسا قوس صعودی می‌پیماید ، لذا پیوسته بر تعداد و شدت حریق‌ها و انفجارات و در نتیجه بر مقدار خسارات و تعداد تلفات و جراحات بمراتب افزوده میشود و دانش بشری با وجود قرنها تلاش پیگیر راه حل قاطعی برای خنثی کردن کامل حریق و انفجار نیافته است . اما بررسی آمارهای دقیق حریق توسط کشورهای مترقی ثابت نموده که بیش از 75 تا 80 درصد حریقها قابل پیش بینی و پیشگیری می‌باشد و در صورت استفاده صحیح از ادوات و تجهیزات آتش نشانی عصر حاضر و آموزش و تمرین واقعی کافی و مداوم می‌توان خسارات و تلفات حریقهای غیر قابل پیش بینی را نیز به حداقل ممکن کاهش داد . پیش بینی و پیشگیری خطرات حریق ، ایجاب اطلاعات پر دامنه و عمیق علمی و فنی می‌نماید که از یک قرن پیش ضرورت آن کاملاً احساس و به ایجاد رشته مهندسی حفاظت از حریق منجر گردید که همواره وسعت معلومات و اهمیت آن سریع صعودی داشته ، زیرا ناچار بایستی با تکنولوژی روز همگامم شود و با تهیه و تدوین انواع آئین نامه‌ها و استانداردهای معتبر و رعایت و اجرای آنها تا جایی که ممکن است از بروز حریقهای احتمالی کاسته شود . حریق ممکن است به هر نوع ساختمان ، تأسیسات یا زمین دایر حمله ور شود ، هیچ خانه ، مدرسه ، اداره ، کارخانه، آزمایشگاه ،‌بیمارستان ، انبار ، جنگل ، مزرعه ،‌کشتی ، هواپیما ، قطار راه آهن ، خودرو و از این قبیل نیست که از خطر آتش سوزی مصون باشد . اگر چند سال در بنای معینی حریق رخ ندهد علامت مصون بودنش از حریق نیست همانطور که اگر چندین سال شخص بیمار نشود دلیل مصون بودنش از بیماری نمی‌تواند باشد . پس آتش سوزی جنبه عمومی داشته در هر جا و برای هرکس امکان اتفاق دارد و اغلب متضمن خسارات سنگین مالی و تلفات و جراحات جانی است . باید در نظر داشت که حفاظت از حریق به هیچوجه در انحصار سازمانهای آتش نشانی و یا واحدهای آتش نشانی نمی‌باشد . اینها اگر به وظایف خود خوب عمل کنند و وسایل کافی محصول تکنولوژی روز در دست داشته و آموزش و تمرین صحیح و مداومی دارا باشند تنها کمک کار خواهند بود و حفاظت اصلی با خود اشخاص و صاحبان صنایع و حرف و مدیران سازمانها و دستگاههای مختلف دولتی و ملی است ؛ در غیر اینصورت به این ماند که شخصی بدلیل بیمه عمر بودن و وجود بیمارستان در شهر مربوطه به سلامت خود و پیشگیری از خطرات و تصادفات توجه نکند . بدیهی است که نتیجه جز تباهی نیست .

شناخت ضرورت و اهمیت پیشگیری از حریق در اماکن

 

اصول و مبانی

     ایمنی از حریق در ساختمان به کمک تحقیق ، طراحی و مدیریت میسر می‌گردد ، دامنه مطالعاتی آن بسیار  وسیع و شامل علوم مختلف و رشته‌های گوناگون است .

     عــلاوه بـر علـوم فنـی و تجـربی در صـنعت سـاختمــان ، از علـوم اداری ، روان شناسی ،
جامعه شناسی و دانشهای مشابه نیز استفاده می‌شود که هر یک به نحوی و اندازه ای در آن سهیم هستند .

برای دستیابی به ایمنی از حریق از سه راه میتوان اقدام کرد :

1- شناخت علل به وجود آمدن حریق و کوشش برای جلوگیری از بروز آن .

2- شناسائی دلایل رشد و گسترش حریق و کوشش برای مصون و محفوظ ماندن در مقابل آن .

3- یادگیری اداره کردن حریق و کوشش برای کنترل و خاموش نمودن آتش سوزی .

     در عمل ، با علم و آگاهی به اینکه حریق‌ها چگونه بروز می‌کنند ، چطور گسترش می‌یابند و به چه نحوی میتوان آنها را کنترل و خاموش نمود ،‌از طریق انجام برنامه هایی جداگانه برای فراهم نمودن ایمنی به شرح زیر اقدام می‌شود :

 

الف ) تدوین و اجرای استانداردها و آئین نامه‌های پیشگیری از بروز حریق

     ایـن گروه بـرنامه ریزیها شامل تمام ملزومات و اقداماتـی است که به نحـــوی موجبات آتش سوزی و بروز حریق را از میان بردارند . فعالیتهایی مانند کوششهای تحقیقاتی و تعلیماتی پیرامون مسائل گوناگون آتش گیری و آتش سوزی ، تهیه و تنظیم و آموزش توصیه‌ها و پیشگیریها ، توسعه روش‌های اداری و خدمات ایمنی و به طور کلی تمام اقداماتی که در مجموع به خاطر رو به رو نشدن با آتش سوزی بکار میروند ، از این زمره اند . این گروه فعالیتها معمولاً در مراکزی مانند دانشگاهها ، آزمایشگاههای آتش و حریق شناسی ، سازمانهای پژوهشهای علمی و صنعتـی ، مـؤسسه‌های تحقیقاتی و تهیه استاندارد و گاهی شرکتهای بیمه آتش سوزی انجام می‌گیرد ، این اقدامات همگی زیر عنوان ممانعت از حریق نام برده می‌شوند .

ب) تدوین و اجرای استانداردها و آئین نامه‌های ساختمانی محافظت در برابر حریق

     بطـور کلی این کوششها به منظور فراهم نمودن شرایطی از پیش بررسی ، تدارک و طــرح می‌شوند تا در صورت وقوع حریق ، تلفات و زیانهای جانی و مالی ناشی از آتش سوزی به کمترین مقدار برسد . این طرز عمل را در حقیقت نوعی مواجه شدن با حریق به شکل ساکن و غیر عامل است ، در جهت محافظت مواجه شونده‌ها ( اعم از انسان ، ساختمان و غیره ) و همچنین کنترل و جلوگیری از رشد ، گسترش و ادامه آتش سوزی به کار گرفته می‌شود . این دور اندیشی‌ها در قلمرو و موضوع فعالیت مؤسسه‌های تحقیقاتی ممانعت از حریق نیست و بیشتر در حوزه فعالیت سازمانهایی است که بر صنعت ساختمان و ساخت نظارت دارند. اصطلاح محافظت در برابر حریق در اینجا مترادف با افزایش ایمنی ، قابلیت ، استعداد ، تاثیر ناپذیری و مقدار مقاومت مواجه شونده در برابر آتش سوزی و گسترش حریق به کار می‌رود .

پ) ایجاد سازمانهای آتش نشانی و توسعه تدابیر و تعلیمات اطفای حریق

     این گروه برنامه‌ها مواقعی بکار گرفته می‌شوند که حریق وقوع یافته و ناچار باید به طور فعال و عامل با آن مبارزه کرد . در واقع ، آخرین تلاشهایی هستند که به امید حفظ ایمنی می‌توان به آنها متوسل شد . هـزینه بـه کـارگیری ایـن کوششها نسبتـاً زیاد است اما در مواردی که آگاهی دانش و فرهنگ ممانعت و محـافظت برای دستیابی به ایمنی کفــایت نمی‌کند ، ضمن از دســت رفتن بخشی از ایمنی ، الزاماً باید در ایجاد و توسعه فنون مبارزه با حریق و تنظیم و تعلیم عملیات و تدابیر آتش نشانی نیز همت گـماشت .

اهداف اساسی محافظت در برابر حریق به ترتیب اهمیت از این قرارند :

1- تأمین سلامت ساکنان ساختمان

     این امکان باید فراهم شود که به هنگام بروز حریق در ساختمان  افراد ساکن در کوتاهترین زمان بتوانند خود را  به یک محل امن و بی خطر ، خواه در داخل ساختمان یا خارج ساختمان ، منتقل نمایند تا تلفات جانی ،‌ جراحات جسمی و ضایعات روحی به بار نیاید .

2- تأمین سلامت مأموران آتش نشانی

     ساختمان باید طوری طراحی و اجراء شود که در زمان وقوع حریق جان مأموران نجات و حریق را به مخاطره نیندازد و مانع فعالیتهای مؤثر آنان در انجام عملیات مبارزه با حریق نباشد .

3- به حداقل رسانیدن خسارات مالی

     ساختمان باید طوری ساخته شود که در صورت بروز حریق در آن ، زیان مالی به حداقل ممکن محدود باشد ، غیر قابل استفاده نشود و با محدود و محبوس نمودن  آتش در داخل خود ، مانع گسترش و سرایت حریق به ساختمانهای مجاور باشد .

 

مقاومت ساختمان در برابر آتش سوزی

     مقاومت ساختمان در برابر آتش سوزی به جنس ،‌چگونگی ترکیب و رفتار مصالح مورد مصرف و نیــــز حریق بستگی دارد . هر عضو از اعضای ساختمان بر این مبنا ارزیابی میشود که تا چه حد و چند ساعت میتواند در برابر آتش مقاومت کند ، معنی مقاومت  این است که جزء یا قسمت مورد نظر چه مدت وظیفه اجرایی و کار کرد خود را در ساختمان حفظ می‌کند ، یا چه مدت می‌تواند آتش و خطرات آن را محدود کند و در بعضی موارد نیز ترکیبی از این دو مورد نظر می‌باشد .

1-تعریف حادثه:
هر نوع جهشی با تغییر ناگهانی را حادثه گویند اما از دیدگاه آتش نشانی به هر عاملی که موجب ضرر و زیان جانی و مالی گردد حادثه گویند.
 

2- تعریف خطر:
هر عاملی که زمینه ساز حادثه باشد خطر نامیده می‌شود.
3- تعریف پیش بینی:
کلیه اقداماتی که در جهت جلوگیری از بروز حادثه در ذهن متصور می‌گردد.
4- تعریف پیشگیری:
کلیه اقداماتی که در جهت جلوگیری یا کاهش درصد وقوع حادثه انجام می‌شودرا پیشگیری گویند.
1-تقسیم بندی حادثه:
به طور کلی حادثه را می‌توان به دو دسته تقسیم کرد:
1- حوادث طبیعی
2- حوادث غیرطبیعی
حوادث طبیعی به حوادثی گویند : که بشر در آن دخالت ندارد و ما هیچگونه اقدام و روشی جهت جلوگیری از وقوع آن نمی‌توانیم بکار بریم. مانند:سیل،طوفان، زلزله ...
حوادث غیرطبیعی نیز خود به دو دسته تقسیم می‌شود:
1- عمدی
2- غیرعمدی: که شامل عدم رعایت نکات ایمنی و عدم آگاهی از اصول ایمنی می‌باشد.
به طور مثال رعایت نکات ایمنی در محیط کارجهت اقدامات پیش گیری از خطر آتش سوزی به شرح زیر است.
 

شناخت عوامل بروز حریق و حادثه در ساختمانها

3-1-  بی احتیاطی انسان ( مثل سیگار ،‌کبریت ، آشپزی و .... ) .

3-2- اشکالات فنی ( مثل اتصالات برقی یا خرابی وسایل برقی و ... ) .

3-3- ایجاد عمدی حریق ( مثل خودسوزی یا خرابکاری و ... ) .

3-4- پدیده‌های طبیعی ( مثل صاعقه ، زلزله و ... ) .

 

3-1- بی احتیاطی انسان ( مثل سیگار ،‌کبریت ، آشپزی و .... )

     شاید یکی از معمولترین علل شروع حریق بی احتیاطی افراد باشد که البته مقابله با آن  از نظر طراحی بسیار مشکل است . تقریباً تمامی حوادث حریق ناشی از استعمال دخانیات در صورت اراده قابل جلوگیری است ولی با وجود این یکی از علل عمده آتش سوزیها و از بین رفتن زندگی همین مورد است ، لذا استعمال دخانیات در هر مکانی مجاز نمی‌باشد و در سایر مکانهای مجاز استفاده از زیر سیگاری مناسب الزامی است . ضمن اینکه افراد سیگاری نباید هنگام خواب و در رختخواب سیگار بکشند و یا سیگار روشن خود را روی مواد قابل اشتعال رها کنند و یا ته سیگار روشن را قبل از خاموش کردن داخل سطل زباله و یا هر مکان دیگر که امکان مشتعل شدن مواد وجود دارد بیاندازند .

3-2- اشکالات فنی ( مثل اتصالات برقی یا خرابی وسایل برقی و ... )

     همانطور که میدانید ایمنی مطلق قابل دسترسی نیست زیرا تمام سیستم‌ها و سرویس‌های ساختمانی یک روز فرسوده میشوند ، سازنده باید این فرسودگی را طوری پیش بینی کند که قابل کنترل و قابل بازسازی باشد و اگر حریقی در اثر نقص فنی پیش آمد خسارات حاصله به حداقل برسد .  ضمن اینکه با سرویس و نگهداری به موقع از وسایل و جایگزین کردن دستگاههای جدید به جای دستگاههای فرسوده تا حدود زیادی میتوان از وقوع چنین حریقهای جلوگیری کرد.

3-3- ایجاد عمدی حریق ( مثل خودسوزی یا خرابکاری و ... )

     حریق‌های عمدی نوعاً قابل پیش بینی و پیشگیری نیستند ،  اما میتوان با وسایل حفاظتی تا حدودی از خسارات حاصله کاست . حریقهای عمدی می‌تواند در اثر منافع شخصی ، پنهان کردن جرم ، کینه جویی، خوی وحشیگری بدون کینه توزی و یا انگیزه‌های تروریستی و غیره باشد .

3-4- پدیده‌های طبیعی ( مثل صاعقه ، زلزله و ... )

     صاعقه مهمترین منشاء حریق طبیعی است و خطرهای ناشی از آن بخوبی شناخته شده است . زلزله نیز یکی از خطرهای مهم آتش سوزی از طریق ترکیدگی لوله‌های گاز و بریده شدن اتصالات برق به حساب می‌آید و در مناطق زلزله خیز یک مساله جدی به شمار می‌رود .

     ساختمانهایی که در ارتفاعات بلند و اطراف تپه‌ها و یا بصورت منفرد دور از سایر ساختمانها قرار گرفته اند در معرض خطر برق زدگی هستند ، البته آنهایی که دارای ستون و یا دودکش بلندند بیشتر مورد تهدید قرار دارند ، لذا اینگونه ساختمانها باید مجهز به سیستم برق گیر باشند تا شوک وارده را مستقیماً به زمین منتقل کند .

انواع تصرفات

1- تصرفات مسکونی

2- تصرفات آموزشی و فرهنگی

3- تصرفات درمانی و مراقبتی

4- تصرفات تجمعی

5- تصرفات اداری و حرفه ای

6- تصرفات کسبی و تجاری

7- تصرفات صنعتی

8- تصرفات انباری

9- تصرفات مخاطره آمیز

طبقه بندی کلی تصرفها بر اساس میزان خطرات حریق

     تمام تصرفهای نه گانه بر اساس مقدار بار محتویات و مقدار خطرات حریق به سه گروه زیر طبقه بندی می‌شود :

کم خطر : میانگین محتویات قابل احتراق 50 کیلوگرم در متر مربع زیر بنا

میان خطر : 50 کیلو گرم در متر مربع زیر بنا  میانگین محتویات قابل احتراق 100 کیلو گرم در متر مربع زیر بنا

پر خطر : 100 کیلو گرم در متر مربع زیر بنا  میانگین محتویات قابل احتراق

گروه تصرفهای کم خطر

     شامل تصرفهای مسکونی ، تصرفهای آموزشی و فرهنگی ، تصرفهای درمانی و مراقبتی ، تصرفــهای تجمعی،‌تصرفهای اداری و حرفه ای و نیز آن دسته از تصرفهای صنعتـی و انبـاری می‌باشد که محتویات قابل احتراق در آنها از 50 کیلو گرم در متر مربع زیر بنا کمتر است .

گروه تصرفهای میان خطر

     شامل تصرف‌های کسبی و تجاری و نیز آن دسته از تصرف‌های صنعتی و انباری است که محتویات قابل احتراق در آنها بین 50 تا 100 کیلوگرم در متر مربع زیر بنا کمتر است .

گروه تصرفهای پر خطر

     شامل کلیه تصرفهای مخاطره آمیز ( بدون در نظر گرفتن بار حریق در آنها ) و نیز آن دسته از تصرفهای صنعتی و انباری است که محتویات قابل احتراق در آنها از 100 کیلو گرم در مت مربع زیر بنا تجاوز می‌کند .

به طور کلی هدف از تدوین و اعمال آئین نامه‌های حفاظت در برابر حریق را میتوان در سه عنوان زیر خلاصه کرد :

1- حفظ جان و ایمنی ساکنان ساختمان .

2- حفظ جان و ایمنی مأموران نجات و آتش نشانی .

3- حفظ بنا و محتویات آن .

 

اقدامات پیشگیری در برابر حریق:
خواص آتش 99% به نفع اقتصاد و صنعت می‌باشد و 1% مابقی موجب خسارات احتمالی و آتش سوزیهای غیر قابل جبران بوده که قابل تأمل وپیشگیری است و باید در نظر داشت محیط کارخانه تماد به علت فرآیند کاری یکی از کانونهای پر خطر و حادثه در زمینه آتش سوزی بحساب می‌آید.
در محدوده شرکت انواع واقسام وسایل وتجهیزات خطرناک مانند: مخازن حلالها ، مخازن مواد ، موا د شیمیایی، تجهیزات تولیدی، کپسولهای تحت فشار، دستگاه جوش، سیلندرهای گاز، و کلید پریزها می‌باشد که کاملاً بایستی اینگونه وسایل را بطور منظم تعمیر و نگهداری و حتی المقدوردور از افراد غیر متخصص و ناوارد قرار داد همچنین خطرات احتمالی که ممکن است بر اثر نزدیک شدن آنان به وسایل و تجهیزات و استعمال دخانیات ایجاد شود را به آنان گوشزد کنید و اجازه ندهید از وسایل مذکور استفاده نمایند.
در صورت داشتن عیب و نقص فنی در وسایل و تجهیزات تولیدی از قبیل: راکتورها، سانتریفیوژها، مخازن ذخیره مواد ،آسیابها و الکها ،گلت وکلیه تجهیزات کاری بی تفاوت نبوده و حتماً بسرعت و بدون فوت وقت نسبت به مطلع نمودن سرپرست خود و رفع ایراد آن اقدام نمایید و نکات ایمنی زیر را بکار بندید.
1-از قراردادن ظروف پلاستیکی و مواد سوختنی و قابل اشتعال در کنارمنابع حرارتی و شعله‌های رو باز خودداری شود.
2- از عبور دادن سیم‌های برق ووسایل برقی ازمناطق مرطوب واز کف کارگاه خودداری گردد.
3- هیچوقت ا ز یک پریز بیش از توان آن انشعاب نگیرید چونکه باعث گرم شدن سیم‌ها شده و در اثر حرارت باعث جرقه و آتش سوزی می‌گردد.
4- هر چند وقت یکبار تجهیزات تولیدی را مورد بازرسی قرار داده و معایب آنها را بر طرف نمایید.
5- طبق دستورالعمل کاری تعیین شده عمل نمایید تا هم برای خود و هم برای دیگران حادثه ای پیش نیاید.
6- از طریقه استفاده ازکپسولهای آتش نشانی اطلاعاتی بدست آورید و در صورت مشاهده حریق در دقایق ابتدایی آن را اطفاء نماییدزیرا بهترین و مؤثرترین زمان اطفاء حریق دقایق ابتدایی حریق که هنوز حریق گسترش نیافته است می‌باشد.
7- در راستای استقرار سیستم مدیریت ایمنی و بهداشت حرفه ای (OHSAS ) که رعایت این سیستم ایمنی شما و همکارانتان را تا حدودی تضمین می‌نماید تلاش نمایید.
اقدامات پیشگیری در محل کار:
نباید فراموش کرد که آتش سوزی زمانی مصداق پیدا می‌کند که سوختن بطور ناخواسته و در محل نامناسب اتفاق می‌افتد و یا با خارج شدن یک شعله از حریم امن خود و سرایت به اشیا و مواد قابل اشتعال مجاور، با بر جای گذاشتن آثار سوختگی ایجاد خسارت می‌نماید.
اگر دقیقاً آمار آتش سوزیها را مورد بررسی قرار دهیم بر اثر بی دقتی، بی مبالاتی و سهل انگاری افراد بوجود می‌آید که یا افراد و ظایف خود را بدرستی انجام نداده اند و یا مسئولین درانجام وظایف خود قصور و سهل انگاری نموده اند.
در محیط اداری بایستی نکات ایمنی در مورد فعالیتهای تولیدی، سیستم برق رسانی، انبارداری و... به نحو مطلوب و اساسی رعایت شود و خاموش کننده‌های دستی را با فاصله مناسب مخصوصاً در مکانها و جاههایی که خطر آفرین هستند نصب گردد و از گذاشتن مواد سوختی و قابل اشتعال در مجاورت منابع حرارتی خودداری نماید.
در هنگام ترک محل کار، پرسنل بایستی کلید دستگاههای برقی و حرارتی را از جریان و مدار خارج نماید و تمام کارکنان بایستی آموزشهای مقدماتی آتش نشانی که یک روزه برگذار می‌شود را فرا بگیرند و طرز استفاده از خاموش کننده‌های دستی را به خوبی یاد بگیرند و نحوه استفاده درست از آن را بر روی آتشها و طریقه اطفاء حریق را به خوبی بیاموزد تا بتوانند در موقع بروز حوادث آتش سوزی،آن را در دقایق اولیه حریق که امکان اطفاء بیشتر است از گسترش و پیشروی آتش جلوگیری بعمل آورده و با یک اقدم سریع در امر اطفاء حریق خسارتهای ناشی از آن را به حداقل برسانند.
ایمنی وسایل گازسوز 
 

الف) شوفاژ(سیستم حرارت مرکزی)

در بین وسایل حرارتی، سیستم حرارت مرکزی به دلیل اتکا بر معیار صرفه‌جویی در انرژی و کاهش آلودگی هوا برتری دارد. در این سیستم روی فرآیند تولید گرما کنترل وجود دارد و گرما بدون ایجاد مزاحمت برای مصرف کننده شرایط مناسب وراحتی به وجود می‌آورد.

 1- در مدارسی که از شوفاژ استفاده می‌شود حتی‌الامکان رادیاتورها در بریدگی‌های داخل دیوار کار گذاشته شود و در غیراین صورت مجهز به حفاظ باشد.

 2- سرویس به موقع شوفاژ در آغاز فصل سرما دارای اهمیت زیادی بوده و لازم است توسط متخصص تأسیسات انجام گیرد.

 3-  استفاده و کاربردهای دیگر از موتورخانه ممنوع می‌باشد به عنوان مثال: انبار و نگهداری کاغذ و اقلامی که آتش زا هستند.

ب) بخاری‌های گازسوز

1- این نوع بخاری قطعاً باید در مدارسی مورد استفاده قرار گیرد که از لوله‌کشی گاز شهری بهره‌مند می‌باشند.

 2- بخاری‌های گاز سوز باید از نوع استاندارد باشد و در لوله‌کشی و نصب آن نکات ایمنی رعایت شود.

3- نصب هر گونه لوله گاز در محل رفت و آمد دانش‌آموزان و یا جاهایی که به صورت میله بارفیکس در هوا عبور داده شده است ممنوع است.

 4-   لوله‌‌ای که در داخل کلاس به صورت روکار نصب می‌گردد، باید با بست محکم گردد.

  5- کلیه بخاری‌های گازی باید دارای دودکش مستقل بوده و تا پشت بام ادامه داشته و مجهز به کلاهک باشد. هر بخاری گازسوزی که دارای سیستم دودکش است باید همراه با کلاهک تعدیل جریان کوره‌ها، کلاهک H شکل نیز کارگذارده شود. کلاهک‌هایی که همراه با دستگاه دودکش دار ساخته شده و یا به شکل پیوسته با آن ارسال شده‌اند باید همان‌طوری که سازنده دستگاه مشخص کرده است بدون تغییر در آن کار گذاشته شود.

   6- کلیه بخاری‌ها باید دارای دودکش فلزی بوده و به وسیله پیچ و رولپلاک به زمین ثابت گردد.

   استفاده از بخاری‌های دیواری با شعله مستقیم و بخاری‌های فاقد دودکش در مدارس ممنوع است.

     7-   دستورالعمل روشن و خاموش کردن بخاری به طور واضح روی بخاری نصب شود، در این دستورالعمل تأکید شود فاصله بین خاموش شدن و روشن کردن مجدد باید حداقل 5 دقیقه باشد.

8- استفاده از انواع بخاری‌های گازسوز به وسیله سیلندر و همچنین اجاق و روشنایی پیک نیک به منظور ایجاد گرما و روشنایی در کلاس و آموزشگاه اکیداً ممنوع می‌باشد.

9- تغییر و جا به جایی هر وسیله گازسوز تحت نظارت مؤسسات مورد تأیید شرکت ملی گاز مجاز می‌باشد.

10- در پایان فصل زمستان بخاری‌ها باید به دقت تمیز شده و برای استفاده بعد در جای مناسبی نگهداری گردند.

11- بررسی و کنترل دودکش، شیرقطع کن، روشن و یا خاموش بودن بخاری‌ها توسط خدمتگزار آموزشگاه روزانه قبل از ورود و بعد از خروج دانش‌آموزان الزامی است.

12- گرمای حاصل از سوخت بخاری‌ها حدود 18 الی 21 درجه سانتیگراد و درجه رطوبت کلاس نباید کمتر از 30 درصد باشد زیرا استنشاق هوای کاملاً خشک و دودآلود برای تنفس زیان‌آور و نامطبوع است.

13- به توصیه‌ها و دستورالعمل‌های شرکت ملی گاز و سازمان آتش‌نشانی باید توجه و عمل شود.

14- در صورت استفاده از بخاری حتی‌الامکان باید اطراف آن با حفاظ فلزی مناسب و مطمئن پوشانیده شود تا دانش‌آموزان به بخاری دسترسی نداشته باشند و نتوانند سوخت آن را کم یا زیاد نمایند.

15- از اخذ انشعابات فرعی از شبکه لوله کشی گاز احتراز شود . زیرا از هر شیر گاز تنها یک وسیله گازسوز با استفاده از شلنگ مخصوص مجهز به بست مناسب و حداکثر طول 5/1 متر می‌تواند تغذیه کند.

16- مدارهای تغذیه کننده وسایل گازسوز توسط افراد آگاه به مسایل ایمنی (دارای مجوز رسمی از شرکت ملی گاز) از لحاظ اطمینان و عدم نشتی گاز مورد آزمایش دوره‌‌ای قرار گیرد.

توجه: توصیه‌های ایمنی هنگام نشت گاز

1- فوراً شیر اصلی گاز را ببندید و از دست زدن به کلید برق و هر وسیله برقی که ایجاد جرقه نماید جداً خوداری نمایید.

2- دانش‌آموزان را با نظم و ترتیب از محل آلوده به گاز خارج کنید و در و پنجره‌های کلاس‌ها را با استفاده از دستمال خیس شده باز نمایید (جهت جلوگیری از جرقه حاصل از الکتریسته ساکن).

3- چنانچه کنتور برق در فضای آلوده به گاز قرار نداشته باشد برق را از فیوز برق اصلی قطع کنید.

4- در صورت مشاهده هر گونه اشکال در سیستم بخاری‌های گازسوز باید در اسرع وقت پست امداد گازرسانی در جریان قرار گیرد.

ج) بخارهای نفت سوز

1- بخاری‌های نفت سوز باید از انواع جدید و با پوشش محافظ کوره بوده و استفاده از بخاری‌های بدون محافظ ممنوع است.

   2- از بخاری‌های نفت سوز دارای شیر تنظیم (کاربراتور) استفاده شود.

3- بخاری در مکان مناسب و با توجه به وسعت کلاس نصب گردد، به طوری که فاصله بخاری تا - دانش‌آموزان کمتر از 25/1 متر نباشد تا از ایجاد خطرات ناشی از آتش سوزی، سوختگی و مسمومیت با گازهای حاصل از سوخت بخاری جلوگیری گردد.

4- دودکش بخاری در صورت امکان مستقیم بوده و لوله‌ها و زانوهای متعددی نداشته باشد.

5- محل اتصال لوله بخاری به دودکش اصلی صاف و بدون درز باشد تا عمل مکش هوا به آسانی انجام گیرد.

6- لازم است انتهای هر دودکش یا لوله تهویه به کلاهک مجهز گردد و این کلاهک باید به نحوی ساخته شود که از ورود باد و ایجاد جریان معکوس هوا در لوله و نیز داخل شدن باران و برف و پرندگان جلوگیری شود. (کلاهک‌های H شکل)

7-   لوله‌های دودکش باید تمیز و بدون کربن‌های نسوخته و آزاد که به شکل دوده به جدار داخلی لوله می‌چسبد، باشد لذا قبل از نصب بخاری باید از بازبودن مسیر دودکش اطمینان حاصل گردد.

    8- دستورالعمل روشن و خاموش کردن و روشن کردن مجدد باید حداقل 5 دقیقه باشد.

     9- استفاده از وسایلی نظیر علاء الدین و بخاری‌های بدون حفاظ و تویست جهت تأمین گرما غیرمجاز است.

10-  بخاری‌های نفتی باید همه ساله قبل از نصب و استفاده سرویس گردد.

11- نگهداری سوخت بخاری‌های نفت سوز در داخل ساختمان ممنوع است و حداکثر سوخت مصرفی نگهداری شده در فضای باز مدرسه 220 لیتر می‌باشد و در صورت نیاز بیشتر باید مخزن سوخت یا در زمین دفن و یا کاملاً با مصالح ساختمانی دوربندی و مجزا گردد.

12- بندهای 13،12 و 14 (ب) در مورد استفاده از بخاری‌های نفت سوز نیز لازم‌الاجرا است.

د) ایمنی در تأسیسات الکتریکی

 1- سیستم برق محل، بازنگری و ضوابط ایمنی در اجزای شبکه برق اعم از کابل کشی، فیوزها، کلیدها، پریزها، روشنایی‌ها و جعبه‌های تقسیم دقیقاً رعایت گردد.

2- سیم کشی‌های محل اعم از روکار و توکار باید در داخل لوله‌های مخصوص سیم‌کشی یا با استفاده از کابل‌های مقاوم انجام شود.

3- درسیم کشی با استفاده از لوله برای انشعابات خمها، زانوها، سه و چهار راه‌ها و... باید از وسایل و متعلقات استاندارد و مخصوص هر لوله استفاده شود، جعبه‌های زیر کلید و پریز و دیگر متعلقات مشابه در سیم کشی‌های توکار باید با نوع لوله‌کشی و کلید و پریزهای مورد استفاده همگونی داشته باشد.

4- تابلو‌های دست ساز و غیراستاندارد مدرسه باید جمع آوری و به جای آن از تابلوهای استاندارد استفاده شود.

5- فیوزهای برق بایستی متناسب با آمپر مصرفی و از نوع اتوماتیک حساس انتخاب و نصب شود.استفاده از فیوزهای تقویت شده اکیداً ممنوع است.

6  -  اتصال دو سر سیم‌ها و مفصل بندی‌ها باید با استفاده از ترمینال‌های پیچی انجام شود و در صورت استفاده از سیم‌های افشان باید ابتدا با لحیم کاری یکپارچه و پس از آن با استفاده از ترمینال مخصوص به هم متصل شوند.

  7 - روشنایی‌های محل باید دارای قاب و حفاظ ایمنی مناسب باشند.

8-  کلیدها، پریزها و جعبه‌های تقسیم مدرسه باید به درپوش مناسب و مقاوم مجهز شود و اتصالات مربوطه کاملاً عایق بندی شود.

9-  کلید و پریزهای معیوب مدرسه تعویض و از نوع استاندارد آن استفاده شود.

10-سیمهای نامناسب و پراکنده محل جمع‌آوری و به جای آن از کابل‌های مناسب و مقاوم استفاده شود.

11- هر یک از دستگاه‌ها و ادوات برقی باید دارای پریز برق مستقل به خود باشد و از اخذ انشعابات متعدد از یک پریز جداً خودداری شود.

12- از اخذ انشعابات فرعی برای مصارف متفرقه و پراکندگی در شبکه برق خودداری شود.

13- استفاده از سیم‌ها و کابل‌های مخصوص زیرگچی در تمامی قسمت‌ها فقط به طول 5/1 (یک و نیم) متر از محل انشعاب تا مصرف کننده مجاز است.

14- برق مدرسه به هنگام پایان کار روزانه یا عدم کارکرد و ایام تعطیل از تابلو اصلی قطع گردد.

15- از عبور دادن سیم برق از فضای موجود بین سقف شیروانی و سقف اصلی جداً خودداری شود.

16- موتورخانه و آبدارخانه و آشپزخانه و کلیه سالن‌ها به هواکش مناسب مجهز گردد.

17- روشنایی‌های التهابی پرمصرف مدرسه جمع‌آوری و برای تأمین نور محیط ترجیحاً از روشنایی‌های فلورسنت استفاده شود.

18- پیچیدن سیم‌ها به دور هم برای ایجاد اتصال الکتریکی و عایق بندی محل اتصال با نوار چسب الکتریکی ممنوع است.

هـ) تدابیر ایمنی و پیشگیری از آتش سوزی (کلی)

1- از عبور دادن سیم برق و لوله بخاری از قسمت‌های چوبی ساختمان خودداری نمایید.

2- در محل‌های نگهداری سوخت و مواد قابل اشتعال (نظیر کاغذ و ...) ، ایمنی مخزن سوخت و شبکه برق به دقت توسط متخصصین مربوطه کنترل شود.

3-  نصب کپسول‌های آتش‌نشانی در مدارس و آموزش لازم در مورد به کارگیری آنها به خدمه، کارکنان مدارس و همچنین دانش‌آموزان ضروری است.

4- بازرسی و شارژ کپسول‌های اطفای حریق در فواصل زمانی معین (هر ساله) توسط شرکت‌های معتبر دارای مجوز از آتش‌نشانی ضروری است.

5- استفاده از سیستم تهویه مناسب در انبارها و محل نگهداری هر گونه مواد قابل اشتعال ضروری است.

6- جهت انجام تهویه طبیعی در کلاس هنگام زنگ تفریح پنجره‌ها را باید باز گذاشت.

*توجه داشته باشید که بهترین وسیله گرما زا از دستگاه‌های حرارت مرکزی (شوفاژ) و تهویه مطبوع است که دارای شرایط ایمنی استاندارد باشند.

توصیه‌های ایمنی در منازل

 رعایت موارد زیر می‌تواند به ایمن نگاه داشتن هرچه بیشتر محیط زندگی شما کمک کند :

 1. اگر سیگار می‌کشید، از کشیدن سیگار در داخل خانه و در اطراف کودکان خودداری کنید.
2.  همواره از سلامت لوله‌ها و بستهای موتورخانه، شومینه گازی، بخاریها و سایر وسایل گازی مطمئن  شوید و سرکشی سالیانه به آنها را فراموش نکنید.
  3. وسایلی که کودکان از آن بالا میروند،نظیر میز و مبل- را از پنجره دور نگه دارید.
  4. به غیر از پنجره هایی که به پلکان اضطراری منتهی میشوند،بر روی تمام پنجره‌ها شبکه محافظ   نصب کنید.
  5. برای جلوگیری از زمین خوردن، راه پله‌ها و راهرو‌ها را با نور مناسب روشن نگه دارید و از زیر   فرشی‌های ثابت نگه دارنده فرش استفاده کنید.
6.  مواد پاک کننده،حشره کش‌ها و سایر مواد مشابه را در بسته بندیهای اصلی نگهداری کنید، برچسب آنها را جدا نکنید و دور از دسترس کودکان قرار دهید.
7. فهرستی از شماره تلفنهای اضطراری،پزشک خانوادگی و قسمت اورژانس نزدیکترین بیمارستان (مراقب باشید شماره قدیمی و تغیر کد داده نباشد) را در کنار تمام دستگاههای تلفن منزل قرار دهید.
  8. برای شومینه یک شبکه محافظ فلزی تهیه کنید و در تمیز نگهداشتن آن احمال نکنید. باز بودن دودکش و تمیزی آن در ابتدای فصل سرما کنترل کنید.
  9. تلویزیون و لوازم صوتی را طوری قرار دهید که هوا در اطراف آن جریان داشته باشد و از داغ شدن آنها جلوگیری کند.اگر تلویزیون به خوبی کار نمیکند ممکن است موجب آتش سوزی شود. بررسی آنرا به یک متخصص بسپارید.
 10. مراقب پریزهای برق با دوشاخه‌های نامناسب باشید.اگر دوشاخه ای در پریز لق باشد موجب داغ شدن اتصال و آتش سوزی خواهد شد. پریزهای شکسته یا قدیمی را عوض کنید و روی تمام پریزهای بی استفاده محافظ قرار دهید.
11. سیمهای لوازم برقی را چک کنید و از سالم بودن آنها مطمئن شوید. توجه کنید که سیمها را هرگز به دیوار، کف یا هر سطح دیگری میخ یا پرچ نکنید. سیمها را از زیر فرش یا قالی عبور ندهید و اسباب خانه را روی آنها نگذارید.

12. متناسب بودن پریز و دوشاخه در جلوگیری از حوادث ناگوار بسیار اهمیت دارد. هرگز دو شاخه ای بزرگتر را به زور داخل پریز جا ندهید. از گرفتن خروجی بیش از حد از یک پریز بپرهیزید.
13. از به کار بردن لامپهایی با میزان وات قوی و نامتناسب با میزان تحمل نوع سیم کشی و سرپیچ، خودداری کنید. اگر چنین لامپهایی در خانه استفاده می‌کنید از مناسب بودن سرپیچ آن مطمئن شوید. لامپ‌ها را همواره با دقت ببندید، شل بودن یا کج بودن لامپ در سرپیچ موجب اتصالی و آتش سوزی میشود.
14.از فیوزها و کلیدهای مناسب در جعبه فیوز استفاده کنید و همیشه هر فیوز سوخته یا خراب را با یک فیوز مشابه جایگزین کنید.

15. وسایل برقی را در معرض ترشح آب قرار ندهید. اگر وسیله برقی داخل آب افتاد هرگز برای بیرون آوردن آن دست خود را داخل آب نبرید، حتی اگر وسیله خاموش باشد. ابتدا کلید اصلی برق را قطع کنید، سپس دوشاخه وسیله را از پریز خارج کرده و آنرا از آب خارج کنید. اگر وسیله برقی دارید که به هر طریق خیس شده است ابتدا توسط متخصص از سالم بودن آن مطمئن شوید.
16. کامپیوتر و سایر لوازم صوتی تصویری خود را چک کنید و از صحت عمل آنها مطمئن شوید. مراقب خراشها یا صدمات مشابه بر روی سیمها و بخشهای الکتریکی آن باشید. برای چنین لوازمی از یک دستگاه کنترل کننده جریان برق یا حداقل ترانسفورماتور استفاده کنید.
17.  لوازم گرم کننده مانند بخاری را به فاصله امنی از لوازم آتش گیری چون رختخواب، پرده، مبل، لوازم چوبی و فرش قرار دهید. از بخاریهای مختلف در محلی که کودکان بدون حضور یک مراقب در آن هستند خودداری کنید. در صورت بی استفاده بودن یا عدم حضور کسی در خانه بخاری‌ها را از هر نوع (برقی، گازی و...) خاموش نگه دارید.
18. لامپ‌های هالوژن انرژی گرمایی بسیار بیشتری از انواع دیگر لامپ تولید میکنند. هرگز این لامپها را در تماس نزدیک با پرده، لوازم پارچه ای یا آتش گیر قرار ندهید. لامپ هالوژن را در صورت عدم حضور در محل خاموش نگه دارید و هرگز از چنین لامپها یا لامپهای جیوه ای برای روشن کردن اتاق کودکان استفاده نکنید.
19. هنگام وقوع یک طوفان همراه با رعد و برق از وسایل برقی چون سشوار، رادیو و توستر و همچنین تلفن (مگر در مواقع ضروری) استفاده نکنید. به حمام نروید، رادیو و چراغ قوه با باطری نو در دسترس داشته باشید و اگر در منطقه ای زندگی میکنید که چنین طوفانهایی در آن زیاد رخ میدهد، از کنترل کننده جریان برق استفاده کنید.

مسمومیت با گاز منواکسیدکربن ” Co ” (علائم، عوارض ، پیشگیری ، درمان و...)

گاز منو اکسید کربن بی رنگ و بی بو بوده که بر اثر احتراق ناقص تولید می‌شود به طوری که بخاری، آبگرمکن، شومینه و اجاق گازها به علت سیستم تهویه نامناسب (دودکش) عامل مسمومیت با گاز CO می شود.
اصول ایمنی و پیشگیری از گاز گرفتگی و مسمومیت با منواکسید کربن
کنترل و انسداد منافذ مسیر دودکش قبل از راه اندازی بخاری بهترین راه پیشگیری از بروز حوادث مسمومیت به شمار می‌رود و دقت و توجه به داغ بودن دودکش نیز بهترین آزمایش سلامت دودکش است. همچنین داشتن کلاهک مخصوص برای دودکش در پشت بام‌ها برای جلوگیری از عدم بروز خاموشی بخاری و به دنبال آن انتشار گاز CO اهمیت بالایی دارد. فراموش نکنید استفاده از وسایل گرمایشی استاندارد در پیشگیری از این مسمومیت از اهمیت بالایی برخوردار است و بخاری‌های بدون دودکش به هیچ عنوان از تولید گاز CO جلوگیری نمی‌کند.
پیشگیری از مسمومیت با گاز CO بسیار ساده است:
۱- استفاده از وسایل گرمایشی استاندارد در پیشگیری از این مسمومیت از اهمیت بالایی برخوردار است و بخاری‌های بدون دودکش به هیچ عنوان از تولید گاز CO جلوگیری نمی‌کند.
۲- کنترل و انسداد منافذ مسیر دودکش قبل از راه اندازی بخاری بهترین راه پیشگیری از بروز حوادث مسمومیت به شمار می‌رود .
۳- دقت و توجه به داغ بودن دودکش نیز بهترین آزمایش سلامت دودکش است. اگر لوله دودکش بخاری شما سرد است دلیل آن خارج نشدن محصولات احتراق وگازهای سمی ازدودکش است دراین صورت باید ضمن رفع نقص ، به طور موقت با بازکردن قسمتی ازدریا پنجره تهویه درمحیط ایجاد نمائید.
۴- همچنین داشتن کلاهک مخصوص برای دودکش در پشت بام‌ها برای جلوگیری از عدم بروز خاموشی بخاری و به دنبال آن انتشار گاز CO اهمیت بالایی دارد.
۵- رنگ شعله بخاری و وسایل پخت و پز باید آبی باشد، و چنانچه رنگ شعله قرمز، زرد و یا نارنجی باشد، حتما نقص در سوخت رسانی و کمبود اکسیژن در محیط است که سریعا باید تعمیر و سوخت رسانی شود. اگر رنگ شعله بخاری آبی نباشد ممکن است هوای کافی به بخاری نرسیده وتولید گاز منواکسید کربن کند.
۶- در صورت استفاده از وسایل گرمایشی مانند بخاری و شومینه، نباید تمامی روزنه‌های جریان هوا در منزل و به ویژه اتاق خواب مسدود شود.
۷- از نصب آبگرمکن در حمام، روشن کردن شعله‌های اجاق گاز در آشپزخانه جهت گرم نگه داشتن محیط داخل خانه، جدا خودداری کرد.
۸- شومینه مشترک برای چند واحد در صورت کوچک بودن سایز مجرای خروجی و لوله کشی آن باعث برگشت دود از شومینه روشن طبقات پایین به داخل آپارتمان در شومینه خاموش طبقات بالاتر می‌گردد.
 
9- انتهای کلیه دودکش‌ها باید حداقل یک متر ازسطح بام وحداقل یک متر ازدیوار جانبی بام فاصله داشته ودارای کلاهک مخصوص (به شکل H ) باشد.
۱۰ - دودکش واتصالات آن باید ازجنس مقاوم وبدون هیچگونه منفذ یا نشتی درسرتاسر آن باشد و به کارگیری لوله‌های آکاردئونی آلومینیومی مجاز نیست.
۱۱ - شیب لوله‌های افقی درداخل واحدها باید مثبت و روبه بالا وارتفاع عمودی لوله دربیرون حداقل سه برابر طول افقی آن باشد.
۱۲ - قطر لوله دودکش باید مساوی یا بزرگتر ازقطر لوله خروجی دستگاه گازسوز باشد.
۱۳ - اگر فضای خود را با شوفاژ و سیستم حرارت مرکزی گرم می‌کنید درزبندی وبستن منافذ به منظور جلوگیری ازاتلاف حرارتی بلاملانع می‌باشد.
۱۴ - درصورتیکه ازبخاری‌های گازسوز به منظور گرمایش محیط استفاده می‌کنید حتما مختصری تهویه ازطریق درب یا پنجره درفضا ایجاد نمائید وازدرزبندی وبستن کامل منافذ خودداری کنید.
۱۵ - ازقراردادن لوله خروجی بخاری به داخل ظرف آب جدا خود داری کنید.
۱۶- از به کار بردن وسایل گرمایشی بدون نصب دودکش ویا دارای نقص دردودکش جدا خودداری کنید.
۱۷- آب گرمکن‌های دیواری گازی اگر به مدت طولانی روشن باشند خطرناک می‌شوند.
۱۸- به کارگیری آب گرمکن‌های دیواری درفضاهای بسته یا مکان‌های فاقد جریان هوا ، مجاز نیست.
۱۹- هروسیله گازسوز باید دارای یک دودکش مستقل ومنتهی به فضای بیرون باشد.
۲۰- سرتاسر مسیر دودکش هارا به منظور اطمینان ازهدایت مناسب محصولات احتراق به فضای بیرون کنترل واطمینان حاصل کنید.
۲۱ - هیچگاه از کباب‌پز یا منقل را درون خانه، گاراژ یا محوطه بسته استفاده نکنید.
۲۲- هیچگاه از چراغ یا بخاری نفتی یا گازی که فاقد دودکش است، درون خانه، به خصوص هنگام خواب استفاده نکنید.
۲۳ - درون خانه، به خصوص در محل خواب‌تان دستگاه هشدار مونوکسید کربن نصب کنید.
۲۴- تعمیر وسایل گرمایشی توسط افراد غیر مجرب و بی تجربه و یا نصب آنها توسط افراد خانواده باعث ایجاد خطر می‌شود
علائم مسمومیت با گاز منواکسید کربن:
علائم مسمومیت با منواکسید کربن می‌تواند طیف وسیعی از علائم را شامل شود که در بیماری‌های مختلفی دیده می‌شود . متاسفانه بسیاری از این علائم شبیه به علائم سرماخوردگی است و اکثر افراد فکر می‌کنند به دلیل سردی هوا دچار سرماخوردگی شده اند. سعی در خوابیدن می‌کنند .ابتلای تمام افراد خانواده به علایمی شبیه به آنفلوآنزا، بروز مسمومیت در افراد را نشان می‌دهد.
۱- سردرد
۲- ضعف جسمانی
۳- سرگیجه و بی قراری
۴- تهوع و استفراغ
۵- خمیازه کشیدن بیش از حد
۶ - کاهش دید از علایم عمومی مسمومیت‌ها هستند
۷ - حالت خواب آلودگی شدید، کسلی، خستگی و کاهش قدرت عضلانی از جمله علایم اولیه مسمومیت در افراد به شمار می‌روند. چنانچه افراد در این مرحله متوجه چنین علایمی شدند، با خارج شدن از فضای آلوده می‌توانند از پیشرفت مسمومیت پیشگیری کنند.
علائم مراحل پایانی و نزدیک به مرگ :
کبودی دست، دور لب‌ها و نوک انگشتان از علایم پایانی مسمومیت با گاز CO به شمار می‌روند که در نهایت فرد دچار تنگی نفس شده و فوت می‌کند.
گروه‌های در معرض خطر :
تمامی افراد در معرض خطر قرار دارند ولی کودکان، زنان باردار و سالمندان جزو گروه آسیب پذیر و در معرض خطر بیشتری با منواکسید کربن هستند و علایم مسمومیت در آنها سریع و با شدت بیشتری ایجاد می‌شود. همچنین غلظت گاز منواکسید کربن در فضای اتاق در ایجاد مسمومیت بسیار موثر است.
چگونگی برخورد با افراد مسموم شده با گاز منواکسید کربن:
۱- فرد مسموم را از محیط آلوده به هوای آزاد منتقل کنید .
۲- یقه پیراهن و کمربند و لباس‌های تنگ افراد مسموم را باز کنید
۳- درصورت امکان اکسیژن دهی به فرد مسموم شده
۴ - باز نگه داشتن راه‌های هوایی و تماس با اورژانس ۱۱۵ در مراحل بعدی درمانی باید مورد توجه قرار گیرد.
به یاد داشته باشید که خارج کردن افراد مصدوم از محیط آلوده، قرار گرفتن در محیط باز و به این افراد از مهمترین اقدامات پیشگیرانه محسوب می‌شود.درادامه به بررسی حوادث طبیعی می‌پردازیم.

صاعقصاعقه یکی ازاسرار آمیزترین پدیدههای خلقت است، که در عین زیبایی بسیار مخرب ودرطول تاریخ زندگی انسان ، موجب ضرر وزیان مالی وجانی بسیاری شده است. صاعقه از تخلیه الکترواستاتیکی میان ابر وزمین بوجود می‌آید. در ابرهایی از نوع کومولونیمبوس (که گاه تا 18km ارتفاع وچندین کیلو متر عرض دارند)طی مراحلی،ذرات آب دارای بار مثبت شده بطوریکه بارهای منفی درلایه‌های زیرین وبارهای مثبت در بخشهای فوقانی ابر متمر کزمی شوند. دراین حالت بارهای مثبت سطح زمین نیز،در زیر سایه ابر مجتمع می‌گردند.با افزایش پتانسل الکتریکی ابرنسبت به زمین یک جریان پیشرواز الکترونها با حرکتی نردبانی شکل از ابر به سوی زمین(downward leader) سرازیر شده وکانال اولیه صاعقه راشکل می‌دهد.هوای اطراف این کانال کاملاٌ یونیزه است.این پیکان که گاه طول شاخه‌های آن به 50m می‌رسد،بار زیادی را در نوک پیکان با خود حمل کرده وموجب افزایش شدت میدان الکتریکی جووشکست مقاومت عایقی هوا می‌شود.دراین حالت سرعت حرکت کانال نزدیک شونده به زمین بیش از300km/sمی باشد.دراین زمان با افزایش شدت میدان الکتریکی در سطح زمین،یک جریان الکتریکی بالا رونده(upward leader )نیز از زمین به سوی ابر پیش می‌رود. پس از اصابت این دو پیکان به یکدیگر،کانال جریان بسته شده وضربه اصلی صاعقه ((return strokeاتفاق می‌افتد،و بدین ترتیب جهت خنثی شدن بارهای ابر وزمین،جریان بسیار زیادی در مدت کوتاهی در این کانال برقرار می‌شود.صاعقه در انواع مختلف اتفاق می‌افتد که متداولترین آنها((%90از نوع صاعقه منفی نزولی وخطرناکترین آنها نوع مثبت صعودی می‌باشد.
صدمات صاعقه :
اصولاٌبشر تا قبل از تجربه شخصی حدوث سانحه، کمتر به دنبال علت وقوع آنها بوده است اما خسارات زیاد ومکرر ناشی از اثرات اولیه (ضربه‌های مستقیم)و ثانویه (میدانهای الکترومغناطیسی)صاعقه امروز به حدی رسیده است که توجه وراهکارهای جدی را می‌طلبد.شاید اولین دلیل بروز این حوادث،عدم آگاهی از روشهای صحیح حفاظت باشد،که داشتن یک صاعقه گیردر خارج ساختمان(که تنها از وقوع جرقه وتخریب فیزیکی ساختمان جلوی گیری می‌کند) می‌تواند کلیه تجهیزات برقی والکترونیکی داخل ساختمان را نیز حفاظت نماید،در صورتی که چنین نیست.طی ده سال گذشته استانداردهای جهانی به ما این امکان را داده اند که طراحیهای مناسبی با رعایت اصول وقوانین(ElectroMagnetic Compatibilty )EMCانجام دهیم. امروزه وسایل وتجهیزاتی که برای یک زندگی ساده تدارک دیده شده،پر از مدارهای الکترونیکی است.وسایل خانگی،کامپییوتر،فاکس،بیسیم،تلویزیون ،تلفن،شبکه‌های اطلاعاتی جهانی ،همه وهمه از مدارهای الکترونیکی ساخته شده اندکه گران بوده وتعمیراتشان نیز آسان نیست وگاهی از خط خارج شدن آنها مصادف با خسارتهای غیر قابل جبرانی می‌باشد. عواملی که می‌توانند شدیداٌتجهیزات نامبرده بالا یا بطور کلی هر وسیله دیگری را که مدارهای الکترونیکی در آنها بکار رفته باشد به خطر انداخته یاغیر قابل استفاده کنند،عبارتنداز:
· اضافه ولتاژهای ناشی از تخلیه‌های الکترواستاتیک(Electrostatic Discharge)
· اضافه ولتاژهای ناشی از قطع ووصل مدارات جریان(Switching Electromagnetic Pulse)
· اضافه ولتاژهای ناشی از ضربه‌های مستقیم صاعقه ومیدانهای الکترومغناطیسی آن(Lightning- Electromagnetic ulse)
صاعقه از سه طریق می‌تواندموجب بروز اضافه ولتاژدر سیستم‌های الکتریکی شود:
1 -کوپلاژمقاومتی:وقتی که صاعقه به ساختمانی ضربه می‌زندجریانی که به زمین تخلیه می‌شودپتانسیل زمین رادر سیستم‌های برق ودیتا،تا چند صد کیلوولت افزایش می‌دهد.این امر موجب می‌شود بخشی از جریان صاعقه ازطریق هادیهای ورودی –خروجی به ساختمانهای دیگرمنتقل شود.(شکل-1)
2- کوپلاژسلفی:عبورصاعقه ازیک هادی ویا کانال تخلیه، خود ایجاد یک میدان شدید مغناطیسی می‌نماید. وقتی که خطوط میدان،هادیهای را که تشکیل لوپ داده اند قطع کند،در آنها ولتاژی معادل چند کیلوولت القاء می‌شود.
3- کوپلاژ خازنی:کانال صاعقه در نزدیکی نقطه تخلیه،یک میدان شدید الکتریکی ایجاد می‌کندکابلها وهادیها مانند خازن وهوانیز عایق دی الکتریک آنهاست. بدینصورت علیرغم عدم برخورد صاعقه به ساختمان کابلها تحت یک ولتاژ بالا قرار میگیرد.

اصول حفاظت از صاعقه
حفاظت یک ساختمان بطور کامل شامل موارد زیر است:
1-حفاظت جلد خارجی ساختمان از ضربه‌های مستقیم صاعقه
2-حفاظت داخلی و تجهیزات نصب شده داخل ساختمان در مقابل آثار ثانویه صاعقه


1-حفاظت جلد خارجی ساختمان
منظوراز حفاظت خارجی ،حفظ بدنه واستراکچر ساختمان از آتش سوزی وانهدام در اثر اصابت صاعقه است. کلیه تجهیزات(مانند برقگیر) که جهت جذب وهدایت صاعقه از پشت بام تا سیستم زمین نصب می‌شوند،طبق استانداردIEC -61024 شناسایی می‌گردند.
2-حفاظت تجهیزات نصب شده در داخل ساختمان
توسعه کاربرد سیستم‌های الکتریکی در جهان ،موجب افزایش شدید آمار صدمات وارده به این دستگاهها در اثرصاعقه و اضافه ولتاژهای ناشی از آن شده استلازم به ذکر است که تنها بخشی از اضافه ولتاژها دراثر صاعقه بوده وبخش عمده آنها ناشی از عملیات سوئیچینگ وحوادث تغذیه می‌باشند.برای این بخش از حفاظت،کاهش اثر میدانهای الکترومغناطیسی ناشی از صاعقه مد نظر قرار می‌گیرد.

 پس از بر خورد صاعقه به زمین یا ساختمان،وسایل الکترونیکی داخل ساختمانهایی که تا شعاع 15km از محل برخوردودر محدوده میدان الکترومغناطیسی ایجاد شده قرار دارند،در معرض خطر خواهند بود(شکل-4) حفاظت موثر این تجهیزات در مقابل ولتاژهای القایی حاصله،وقتی امکان پذیر است که کلیه سیستم‌های حفاظت داخلی همراه با حفاظت خارجی ساختمان تواماٌ نصب شده باشند.حفاظت داخلی ازصاعقه عبارتست از تهیه وسایلی که به کمک آنها بتوان اثرات اضافه ولتاژهای القایی حاصل از جریانهای صاعقه رابرروی تجهیزات داخل ساختمان خنثی کرد.واز تئوری منطقه بندی ( (Zone Conceptجهت حفاظت داخلی ساختمان استفاده می‌شود. ضمناٌ برای کسب اطلاعات دقیق تربه استاندارد IEC-61643 که در این زمینه تدوین شده است مراجعه گردد.

یک سیستم صاعقه اساساً از سه قسمت اصلی تشکیل شده است که از :
1- آنتن برقگیر Air termination
2- هادی‌ها Conductor
3- الکترود یا سیستم اتصال به زمین Earth termination

آنتن‌های برقگیر : عبارتند از جسم نوک دار با الکترود لوله ای در اندازه مشخص و یک پایه که دارای یک زمینه هدایت کنندگی می‌باشد. وظیفه آنتن برقگیر این است که تخلیه الکتریکی صاعقه را که احتمال دارد در ساختمان تحت حفاظت صورت گیرد ، به طرف خود منحرف نموده و به طرف زمین بارهای مربوطه را هدایت می‌نماید. محل نصب آنتن برقگیر در بلندترین نقطه ساختمان می‌باشد.
هادی‌ها : که سبب ارتباط الکتریکی آنتن‌های برقگیر به زمین و به یکدیگر و نیز به اجسام فلزی مجاور می‌گردد. وظیف هادی‌ها تخلیه بارهای صاعقه از آنتن برقگیر به زمین می‌باشد. هادی‌ها می‌توانند بصورت تسمه ای یا کابلی شکل باشند.
سیستم اتصال به زمین : عبارت است از یک یا چند الکترود منفرد یا مرتبط که بارهای الکتریکی را از آنتن توسط هادی‌های نزولی به زمین منتقل می‌کنند.
رابط‌ها :عبارتند از پیوند الکتریکی مابین دو یا بیشتر قسمت‌های سیستم حفاظتی.
اتصالات : عبارتند از هادی هایی که به منظور فراهم نمودن اتصال الکتریکی مابین حفاظت صاعقه و قسمت‌های فلزی دیگر و مابین قسمت‌های مختلف اخیر برقرار شده است.
بست‌ها : که جهت محکم نمودن هادی‌ها به ساختمان به کار می‌روند. این بست‌ها برای اندازه‌های مختلف تسمه باید طراحی گردد.
1- سیستم حفاظت بر سوله‌ها ( یا بام‌های مسطح ) : در این سیستم از روشی موسوم به سیستم حفاظت فاراده استفاده می‌نمایند. آنتن برقگیر بصورت لوله‌های کوتاهی است با نوک تیز که در چند متری یکدیگر دور تا دور پشت بام یا در خط الراس سقف سوله قرار دارند.
قطر و ضخامت آنتن برقگیر در صورت استفاده از میله باید مطابق با جدولی که ابعاد اجزاء تشکیل دهنده سیستم حفاظت صاعقه را می‌دهد اجرا شود.
2- بام‌های با شیب تند : حداکثر فاصله بین میله‌های برقگیر در خط الرآس بام‌های با شیب تند ، 6 تا 8 متری باشد.
تذکر : سقف‌ها با شیب ملایم آنهایی هستند که عرض آنها چنانچه مساوی یا کمتر از 40 فوت ( 12 متر ) باشد شیب آنها کمتر از یک هشتم ، چنانچه متجاوز از 40 فوت ( 12 متر ) باشد ، شیب آنها کمتر از یک چهارم باشد.
3- سقف با شیب ملایم : چنانچه عرض آنها از 15 متر بیشتر باشد ، باید علاوه بر آنکه دارای آنتن‌های اضافی در خط الرآس و نقاط لازم دیگر باشند ، که فاصله آنها از 15 متر تجاوز نکند ، دور تا دور آنها نیز آنتن هایی به فواصل 6 تا 8 متر باید نصب گردد.
فاصله آنتن‌های برقگیر از انتهای بام یا خط الرآس سوله یا تغییر مسیر هر بام باید در حدود 2 فوت ( 60 سانتی متر ) باشد.
طول آنتن‌ها حداکثر 150 و حداقل 30 سانتی متر می‌باشند.
آنتن‌های برقگیر باید در قسمت‌های اساسی و محکم و در بلندترین نقطه ساختمان نصب گردند و سطح مقطع نقطه اتکا حداقل باید با سطح مقطع یکی باشد و طوری باید محکم گردند که احتمال واژگون شدن به وسیله باد را نداشته باشند. آنتن‌های برقگیر با ارتفاع متجاوز از 60 سانتی متر ، باید نگهداری آنها از نقطه ای باشد که ارتفاع آن کمتر از ارتفاع نصب آنتن نباشد.
هواکش ، دودکش ، مخازن آب و سایر برجستگی‌های دیگر پشت بام که احتمال آسیب ناشی از شوک دارند باید به آنها اتصال الکتریکی ( به وسیله هادی‌های فرعی ، آنها را به هادی اصلی متصل نمود ) ایجاد نمود و یا ممکن است به وسیله یک هادی خارجی به یکدیگر متصل و سپس به اسکلت ساختمان وصل شوند که تعداد این اتصالات نباید از تعداد اتصال‌های زمین کمتر باشد.

  رعایت نکات ایمنی هنگام وقوع صاعقه

 اگر داخل ساختمان هستید به نکات زیر توجه کنید  :

 1 - وسایل برقی مانند رادیو و تلویزیون را از برق بکشید و سیم آنتن را خارج کنید .

2 - از درب و پنجره و بخاری دیواری ، شوفاژ و دیگر هادی‌های الکتریسیته دور شوید .

 3 - به منظر جلوگیری از خطر آتش سوزی ناشی از صاعقه نسبت به نصب برق گیر در ساختمانهای بلند اقدام کنید .

 اگر در خارج ساختمان هستید :

 •در مکانهای مرتفع قرار نگیرید .

 •از درختان ، تپه‌ها ، دیرکها ، طناب رختشویی ، سیم برق هوایی ، لوله‌های فلزی و آب دور شوید .

 •به اشیاء فلزی ( از قبیل دوچرخه ، نرده‌های آهنی ، قلاب ماهیگیری ، لوازم فلزی خانه و واگنهای راه آهن ) دست نزنید .

 •اگر در فضای باز گرفتار رعد و برق شدید ، زانو و پاهای خود را نزدیک یکدیگر قرار داده و سر خود را خم کنید .

 •اگر در حال شناکردن هستید یا روی قایق سوارید فوراً از آب بیرون بیائید .

 اگر در بیرون از خانه هستید ، زیر درخت یا نقاط مرتفع پناه نگیرید بلکه در محلی باز به حالت خمیده باقی بمانید .

 ایستادن زیردرخت یا روی تپه هنگام صاعقه بدترین کار می‌باشد

 •داخل اتوبوس و ترن مکانهای امنی هستند ، بنابراین می‌توانید هنگام صاعقه به داخل ساختمان یا ایستگاه ترن زیرزمینی یا درون اتومبیل بروید .

 •در صورتی که در اتومبیل هستید ،‌ در محل مطمئن توقف کنید و موتور را خاموش کنید و آنتن ماشین را پائین بکشید .

 علائم و نشانه‌های فرد آسیب دیده

 بر اساس شدت صدمات وارده ، تابلوی بالینی متفاوت بوده و ممکن است فقط به صورت اختلال هوشیاری گذرا و لحظه ای و احساس ضعف و بی حسی موقت باشد و اینکه سوختگی شدید ، ایست قلبی - تنفسی و مرگ رخ می‌دهد . میزان مرگ ومیر کلی آن حدود ۳۰-۲۰ درصد بوده و در ۷۰ درصد قربانیان نجات یافته ، عوارض ماندگار موجود خواهد آمد .

 •اختلال عصبی ممکن است بصورت کاهش سطح هوشیاری ، فراموشی ، تشنج ، سوزن سوزن یا گزگز شدن انتهای دست و پا ، ‌لکنت زبان ، خونریزیهای مغزی و کما باشد .

 •اختلالات قلبی - عروقی بصورت نامنظم شدن ضربان قلب و افزایش فشار خون شدید می‌باشد .

 •شایعترین علت مرگ در این افراد ایست تنفسی است . پوست از چند طریق ممکن است دچار ضایعه شود . شایعترین آن ، سوختگی  حاصل از انتقال سطحی جریان الکتریکی است و همچنین سوختگی در نواحی مرطوب بدن ( زیربغل و کشاله ران ) ممکن است اتفاق بیافتد .

 •بیش از ۵۰٪ قربانیان صاعقه دچار پارگی پرده گوش شده و همچنین ممکن است اختلال شنوایی در اثر جابجایی استخوانهای گوش میانی بوجود آید .

 تدابیر درمانی

 •کلیه مصدومین باید در هر شرایطی به بیمارستان انتقال یابند و دست کم به مدت ۲۴ ساعت تحت نظر قرار گیرند . تنفس و نبض مصدوم ارزیابی شود و در صورت عدم وجود نبض و تنفس احیای قلبی - ریوی ( طبق دستورالعمل ) انجام گردد . در مصدومین حتماً باید به فکر خونریزی داخلی بود .

 •آسیبهای ناشی از سوختگی ( طبق دستور العمل )‌را درمان نمایید و همچنین باید مراقب آسیبهای ستون فقرات و شکستگیها بوده و در صورت وجود آسیب طبق دستورالعمل مربوطه اقدام نمائید .

یکی از بزرگترین خطراتی که کوهنوردان و اسکی بازان را در زمستان تهدید میکند ریزش بهمن است .با شروع فصل زمستان و بارش مستمر برف در کوهستانها باید این هشدار همیشه در گوش ما باشد که بهمن در راه است و باید با حواس جمع و تجربه کافی قدم به کوه بگذاریم .

کوهستانها با یالها و نقابهای برفی و سینه کشهای پرشیب و پر برف و با دره‌های سفید پوش با خروارها برف چنان انسان را به سوی خود جلب میکند که گویی کوزه عسلی است . بله خطر مانند کوزه عسلی است که انسان را به سوی خود میخواند تا در دام خود گرفتار سازد .

کوهرو و کوه نورد عزیز بسیار هوشیار و آگاه باش و خطر بهمن را جدی بگیر . با چشم باز و هوشیاری کامل در شیبهای تند برفی نظر افکن . آنرا دست کم نگیر . هر شیب برفی را نبر و بر هر شیبی سر نخور . و در هر رد پایی عبور نکن . کسی که بهمن را نمی‌شناسد باید با اشخاص با تجربه به کوه برود تا هم تجربه بیاموزد و هم از خطرات مصون بماند . بدون تجربه و ندانسته درگیر شیبهای بهمنی نشوید و دیگران را به دنبال خود نکشید تا خود و دیگران را به خطر نیاندارید . تعریف بهمن : حرکت یک توده برفی .یخی سنگ و خاک را بر سطح شیب دار ناپایدار که بستری مناسب را در اثر تحریک عوامل طبیعی یا مصنوعی را بهمن گویند .

 انواع برف :

1-      برف تازه : برفی است که تازه باریده و کریستالهای آن قابل رویت است

2-      برف کهنه : برفی است که پس از باریدن در اثر تابش آفتاب به صورت دانه دانه در می‌آید .

 انواع برف تازه : برف تازه به چند صورت وجود دارد که در اینجا دو نوع برف خشک(پودری) و خیس (آب دار) را معرفی می‌کنیم .

1-   برف خشک (پودری) : بسیار سبک و در بین کریستال‌های آن هوا وجود دارد و در دمای زیر صفر می‌بارد و به ته کفش و باتوم نمی‌چسبد .

2-   برف خیس (آبدار) : سنگین‌تر از برف خشک است . آب دار است و در دمای نزدیک صفر می‌بارد و با قدرت چسبندگی بیشتر که به ته کفش و گل باتوم می‌چسبد .

انواع بهمن :

1- بهمن برف پودری   2- بهمن برف آبکی  3- بهمن تخته ای (پوسته ای )  4- بهن برف بهاری  5- بهمن یخ

 1-   بهمن برف پودری : در اثر باد این نوع برف خشک و سبک در جبهه‌های شمال و شمال شرقی که کمی آفتاب دارد جمع می‌شود و در اثر تحریک حیوانات ، کوه نوردان و با سرعتی سریع پایین به می‌آید . هر چه ارتفاع و سرما بیشتر باشد خطر آن نیز بیشتر است . معمولاً در شیب‌های 35 تا 45 تشکیل میشود . این بهمن خفگی را به همراه دارد و وزن یک متر مکعب آن 60 کیلوگرم است .

2-   بهمن برف آبکی : در اثر تابش آفتاب سطح روکش آب شده به قسمت داخلی برف فشار و سنگینی وارد و بعلت سنگینی و بریدن شیب پایین میآید . سنگینی این بهمن باعث خرد شدن گردن،کمر و دیگر اعضای بدن می‌شود . وزن آن در یک متر مکعب گاهی به 200 کیلوگرم هم می‌رسد .

3-   بهمن تخته ای : در اثر برف نیمه سفت قدیمی تشکیل میشود و در اثر شکستن و عبور از قسمت تحتانی شیب به صورت بلوک‌های یزرگ و کوچک و به شکل تخته ای سرازیر میشود . بسیار خطرناک است و اعضای بدن شخص بهمن زده را خرد میکند . وزن مخصوص این بهمن 400 کیلوگرم است و گاهی اوقات در اثر شکستن نقاب‌های بزرگ این بهمن را می‌افتد .

4-   بهمن برف بهاری :یکی از خطرناک‌ترین بهمن هاست زیرا در اثر گرم شدن هوا و سست شدن یخ بستر کوه و سنگینی برف دراثر رطوبت زیاد خصوصاً در روزهای اولیه گرم و آفتابی بهار و گاهی اوقات با بارش باران بر روی برف و در اثر سنگینی بسیار زیاد حرکت کرده و معمولاً با خاک و گل زیر آن به حرکت در می‌آید و در بعضی از دره‌ها مانند دومین یال ناز و کهار حجم بهمن انباشته شده به ارتفاع 20 متر هم میرسد و وزن این بهمن در یک متر مکعب به 800 کیلوگرم می‌رسد .

5-   بهمن یخ : معمولا در مناطق یخچالی پایین می‌آید . این بهمن در اثر شکستن سراک (برجهای یخی ) به ارتفاع و قطر زیاد بوجود می‌آید و قطعات عظیم یخ و سنگ را در اثر حرکت بهمن به پایین می‌آورد و هر چیزی را در مسیر خود نابود میکند . و در مناطق یخچالی آلپ و هیمالیا در اثر حرکت یخچال به وجود میاید . مانند بهمن یخ در سال 1990 در کمپ اصلی قله لنین که حدود 40 نفر از ملیتهای مختلف در اثر آن کشته شدند .

( قبل از حرکت به منطقه مورد نظر اطلاعات دقیقی از مسیرهای بهمنی کسب کنید . از کوهنوردان با تجربه کمک بگیریبد . سوابق بهمنهای منطقه را مورد بررسی قرار دهید و و ضعیت هوا را از هواشناسی یا اینترنت جویا شوید و قبل از حرکت از محلی‌ها آخرین بارش را جویا شوید )

پیشگیری از ریزش بهمن :

1-      بعد از بارشهای سنگین تا سه روز از رفتن به منطقه خودداری کنید . در این مدت باد و تابش خورشید از خطر بهمن میکاهد .

2-   به بارندگی در شهر توجه کنید . برای مثال اگر در شهر شما در عرض 24 ساعت  5/0 متر برف ببارد در ارتفاعات به 5/1 متر خواهد رسید .

3-      از ته دره‌ها حرکت نکنید (خصوصا دره‌های تنگ )

4-   سینه کشهای برفی را در جهت افقی نبرید مخصوصا در پایین‌ترین قسمت زیرا با این کار سطح اتکاء توده برف را با حرکت خود خراب میکنید و باعث حرکت بهمن میشوید .

5-   سینه کشهای جبه‌های شمال و شمالشرقی معمولا پر برف‌تر و پر خطر ترند . زیرا به علت کمی تابش آفتاب دیرتر فشرده میشود و از طرفی بیشتر مسیر باد در ایران از غرب به شرق میباشد پس از بارش،باد برف جدید را در جبهه‌های مختلف انباشته می‌کند و باعث ریزش بهمن می‌شود .

6-   در شیب‌های بهمنی از بالاترین قسمت شیب که نزدیک به تاج بهمن است و در صورت نداشتن نقاب و در صورت اضطرار تراورس کنید .

7-   در ساعات گرم روز و در سینه کشهای آفتاب گیر درگیر نشوید،زیرا بالا رفتن دما رطوبت برف بالا می‌رود و باعث سنگین شدن برف و در نتیجه ناپایدار شدن آن می‌شود .

8-      تا آنجا که ممکن است خود و دیگران را درگیر بهمن نکنید و اگر مجبور شدید با اطلاعات و دانش کامل عبور نمایید .

9-      در جبهه‌های جنوبی خط مسیرهای سایه مطمئن‌تر از مسیرهای آفتاب گیر است .

10- اگر مجبور شدید از بهمن عبور نمایید از کم عرض‌ترین قسمت آن و از بالاترین نقطه عبور نمایید و به صورت مایل نه به صورت افق حرکت کنید .

11- در صورتی که در مسیر شما درخت - سنگ بزرگ - برجستگی طبیعی که از برف بیرون زده باشد مسیر خود را از طریق این موانع و در زیر آنها انتخاب کنید . در این حالت باعث میشود تا کمتر به سطح اتکاء برف صدمه وارد کنید و خطر سقوط بهمن را کاهش دهید. (شکل زیر )

12- سعی کنید مسیرهای بهمنی را در صبح زود عبور کنید زیرا در اثر یخ زدن خطر ریزش کم می‌شود .

13- کمتر ریسک نمایید

14- گذرگاهای مطمئن را برای عبور انتخاب کنید .

15- در هنگام عبور از بهمن سکوت را کاملا رعایت نمایید زیرا باعث پژواک می‌شود که احتمال دارد از این طریق بهمن فرو بیاید .

16- اگر مجبور شدید از منطقه بهمنی بالا یا پایین بروید مسیر خود را از کنارهای بهمن حرکت کنید .

17- در شیبهای تند به صورت مستقیم یعنی عمود بالا بروید زیرا این کار باعث شکستن بهمن نمیشود .

 

 

هنگام عبور از بهمن چه کارهایی انجام دهیم :

1-   در هنگام عبور از بهمن با تجربه‌ترین نفر مسیر را عبور میکند و دیگران به دو قسمت تقسیم میشوند . جهت دیدن عده ای به بالا سر شخص عبور کننده است تا در صورت حرکت بهمن او را خبر دار کنند و عده ای دیگر شخص عبور کننده را با چشم تعقیب میکنند تا در صورت مواجه شدن با بهمن آخرین نقطه ای را که او را مشاهده کردنند در نظر داشته باشندتا فوراٌ جهت یافتن او خط مسیر ناپدید شدن او را جستجو کنند .

مثال زنده : بهمن دره لیزونک در زمستان 1376 مرحوم محمد داودی به عنوان دیده بان محل دفن شدن مش علی فرجی را شاهد بود و پس از توقف بهمن به افراد نقطه دفن را نشان می‌دهد و پس از چند دقیقه او را زنده بیرون می‌آورند .

2 – هر عبور کننده هنگام عبور باید پس از هر چند قدم به بالا سرش نگاه کند که اگر بهمنی در حال حرکت است بتواند سریعاٌ تصمیم بگیرد که به کدام طرف که از بهمن دورتر است حرکت نماید .

3 – هر عبور کننده باید پایش را جای پای نفر قبلی خود بگذارد زیرا با این عمل از بهم خوردن پایه و سطح اتکاء کوهی از   بر ف جلوگیر ی می‌نماییم و کسی اجازه ندارد حتی یک جای پای جدید درست کند .

4 – اولین نفر که حرکت کند تا جایی که امکان دارد قدم هایش را بلند می‌کند تا از صدمه خوردن به سطح اتکاء جلوگیری نماید.

 5– عبور کنندگان هنگام عبور تمامی بندهایی که کوله پشتی و کلنگ و باتوم جهت بستن به بدن را دارند باز نمایند تا در صورت مواجه شدن با بهمن فوراٌ آنها را از خود دور نمایند و سبک شوند ، زیرا کسی که با کوله پشتی در بهمن دفن شود نمی‌تواند خود را تکان دهد و کلنگ و باتوم می‌تواند جلو حرکت و آزادی او را بگیرد و در صورت رها کردن این وسایل می‌تواند به راحتی شنا به پشت نماید و بر روی برف و سر بطرف بالا خود را روی بهمن نگه دارد .

6 – مسیر بهمنی را باید تک تک عبور نمایید ، یعنی یک نفر که حرکت کرد و وقتی به جای کاملاٌ امن رسید نفر بعدی حرکت می‌نماید زیرا عبور دسته جمعی بهمن در بهمن هم فشار به پایه برف وارد می‌کند و هم اگر بهمن سرازیر شود همه را با خود می‌برد ، پس بهتر است یک نفر رد شود اگر حادثه پیش آمد دیگران به کمک او بردند .

7 – هر عبور کننده باید با پایش دیواره‌های خالی پای نفر قبلی را با هر حرکت پا از کنار دیواره پر نماید ، این باعث می‌شود تا عمق جای پا کمتر شود و خط شکست را تقلیل دهد .

 8 – اگر مسیر بهمن طولانی بود و تعداد نفرات هم زیاد بودند در صورت تشخیص سرپرست و کم خطر بودن بهمن افراد با فاصله 20 متر از هم دیگر حرکت می‌کنند .

9 – افراد باید سبک قدم بردارند و هنگام گذاشتن پا در جا پای دیگر ضربه نزنند ، زیرا همین ضربه‌ها باعث شکستن برف می‌شود .

10 – این بسیار خطرناک است که در یک مسیر بهمنی در اثر عبور افراد کانال بوجود بیاید .

11 – هنگام عبور از بهمن سریع و بدون توقف گام بردارید و با خونسردی و اتکاء بنفس حرکت کنید .

12 – افراد تیم را نترسانید و به آنها اعتماد بنفس بدهید .

13 – سرپرست از نظر روانی کلیه افراد تیم را زیر نظر داشته باشد و کنترل کارها را بین نفرات با تجربه تقسیم نماید

14 – مهمترین وظیفه یک سرپرست آگاه در منطقه بهمن خیز ، انتخاب راه امن است ، تا جایی که امکان دارد از تاج بهمن عبور نماید و راه‌های کم شیب را انتخاب کند و اگر موانعی مانند درخت بزرگ یا تخته سنگ یا صخره ای که سر از برف خارج کرده را انتخاب کند تا از خط شکست کم نماید . هر چند که بدین وسیله طول راه بیشتر خواهد شد،با وجود این نبایست از منطقه بالا سر خود غافل ماند .

15 – هنگام فرود ، اسکی ، هنگام پیچ زدن‌ها باید تلاش نمود تا حداقل فشار را بر سطح برف وارد آورد .

16 – نفر اول که از بهمن عبور می‌کند جهت مشخص شدن مسیر حرکت بهتر است به فواصل هر 15 متر پرچم گذاری نماید .

17 – تا آنجا که وضع برف مناسب است و وضعیت جوی اجازه می‌دهد ، بهتر است که هنگام برگشت از همان جای پای صعود استفاده شود .

 قبل از عبور از بهمن چه کارهایی را باید انجام داد :

1 – کلیه لباسهای گرم از قبیل کلاه پشمی – دستکش با روکش ضدآب – لباس پلار و بر روی آن لباس بادگیر یا گرتکس – شال گردن  و استفاده از کلاه بادگیر بر روی کلاه پشمی – گتر – شلوار بادگیر و بستن زیپ جیبها و بستن دستمال نازک به دور دهان و بینی را باید به تن کرد تا اگر دچار بهمن شدید تا رسیدن تیم نجات از سرما در زیر برف تا حدودی در امان باشید .

2 – آزاد نمودن سنگک سینه و کمری کوله پشتی و آزاد بودن بند باتوم و کلنگ زیرا در لحظه ای که شاهد ریزش بهمن می‌شوید باید فوراً تمامی این وسایل را از خود دور نمایید تا در صورت برخورد به بهمن با وزنی سبک بتوانید خود را بر روی بهمن نگه دارید یا به کناره‌های بهمن برسید . زیرا در اثر سنگین بودن شانس رهایی از خطر کمتر خواهد شد .

3 – استفاده از عطریات به لباس و بدن ، زیرا اگر تیم نجات از سگ‌های آموزش دیده جهت تجسس استفاده نماید ، این حیوان تا 7 متر زیر برف ر ا می‌تواند با حس بوییای خود تشخیص دهد . البته اگر در زیر برف مدفون شدید می‌تواند با ادرار کردن هم به تشخیص سگ کمک کنید .

4 – هر عبور کننده نخ بهمن را که از بندی به طول 30 متر و به رنگ نارنجی یا سبز یا قرمز و ضد آب و محکم باشد به فواصل یک متر به یک متر شماره گذاری می‌کند و به کمر خود می‌بندد و سر دیگر آن را که آزاد است به دنبال خود روی برف می‌کشد تا در صورت دفن شدن در بهمن بتوانند با یافتن قسمتی از بدنه و تعقیب آن سریعتر به کمک بهمن زده بشتابند . در هنگام شماره گذاری روی بند فلش گذاری بطرف عبور کننده تصور شود تا در صورت پیدا شدن بند بدانند بکدام طرف نخ حرکت کند و چند متر دیگر مانده تا به قربانی برسند .

5 – اسکی بازان هم هنگام عبور تسمه فیکس و تسمه باتوم را آزاد نمایند .

6 – در صورت داشتن دستگاه بی سیم بهمن ( پیپس Pieps ) مشخص عبور کننده دستگاه را در جیب لباسش قرار دهد و مطمئن باشد که دستگاه روشن است تا اگر حادثه پیش آمد دوستانش بتوانند با دستگاه دیگر به دیده بانها که در صفحه 3 شماره یک توضیح داده شد باید در جایی بلندی و با دقت     عبور کننده و خود او را تعقیب نمایند .

 در چه زمانهایی بهمن سرازیر می‌شود:

1 -    افزایش حجم و وزن به برف احتمال رها شدن بهمن را زیاد می‌کند .

2 – همراه با بارش سنگین 2 تا 5/2 سانتی متر در ساعت ، عامل جابجا کردن برف و تلمبار کردن آن در قسمت پشت به باد کوه می‌شود و منطقه را مساعد برای ریزش بهمن می‌نماید .

3 – در اثر صدای هلی کوپتر یا صدای بلند کوه نوردان برف تازه و سنگین در اثر اکو به حرکت در می‌آید .

حدود سال 76 حرکت هلی کوپتر در منطقه پیست شمشک عده ای زیاد را به زیر بهمن کشاند .

 شیب‌های بهمنی کدامند

1 – خطر شیب‌های محدب بیشتر از مقعر است .

2 -  شیب هایی که بستر آنها از چمن و رستنی هاست ، که پس از اولین بارش برف سر آنها بطرف پایین خم می‌شود و بستری را جهت حرکت بهمن بوجود می‌آورند.

3 – یکنواخت بودن شیب ، یعنی موانع یا پستی و بلندی نداشته باشد .

4 – شیبهای بین 35 تا 45 درجه خطرناکترین بهمن‌ها را به دنبال دارد .

5 – کیفیت زیر بنا و حالت طبقات روئی برف ، اهمیت فراوان در ریزش بهمن دارد ، یعنی هر چقدر سطح زیرین صاف‌تر و لیزتر باشد خطر حرکت بهمن بمراتب افزایش می‌یابد ،مانند شیب‌های پوشیده از بوته‌های کوتاه وحشی یا سنگ‌های لغزنده کوچک .

 نشانه هایی را که در برف باید توجه کنیم :

1 – ظهور و شکاف‌ها در برف .

2 – نا پایداری برف تازه و نداشتن قدرت چسبندگی .

3 – گلوله‌های برف بزرگ که در اثر حرکت کوه نورد به پایین می‌غلطند .

4 – نشست ناگهانی پوشش برفی و خطر شکست عرضی و نقطه ای که صورت می‌گیرد . خط شکست عرضی بصورت ناگهانی و با صدای مهیبی ایجاد می‌شود و خط شکست نقطه ای بدون صدا به آرامی ایجاد می‌شود .

5 – احساس پوکی و صدای زیر برف .

6 – تخته‌های کوچکی از برف که از زیر پوتین یا اسکی جدا می‌شود این علائم نشان دهنده خطر بهمن است .

7 – بر اثر افزایش حجم و وزن برف هر آن احتمال رها شدن بهمن است .

 محل‌های ایمن جهت عبور:

1 – گرده سنگ‌ها .

2 – خط الراس‌ها .

3 – سطوح گسترده که دارای شیب کم باشد و نزدیک به سینه کش های  پر برف خصوصاً شمالی می‌باشند .

4 – صخره‌ها و تخته سنگ‌ها .

5 – محل‌های پر درخت .

 در صورت گرفتار شدن در بهمن چه کار کنیم :

1 – اگر در بالای خط شکست برف یعنی بالای بهمن هستید ( یعنی که بهمن از زیر پای شما حرکت کرد ) در همان نقطه خود را محکم کنید و پس از ریزش و توقف کامل بهمن حرکت نمایید .

2 – اگر در پایین بهمن هستید سعی کنید بدون زمین خوردن خود را به کناره‌های بهمن بکشید زیرا بهمن مانند رودخانه آب است که در وسط آن شدت جریان زیاد است و در کناره‌ها آرام‌تر .

3 – در صورت گرفتار شدن در بهمن خود را با شنا کردن به پشت بر روی بهمن نگه دارید یا با غلطیدن یا پرسش‌های متوالی خود را به کنار بهمن بکشید یا اگر درخت یا صخره ای از برف بیرون بود در زیر آن پناه بگیرید .

4 – در صورت گرفتار شدن یک دست بالا و دست دیگر را جلو دهان و بینی بگیرید تا دیده بانان شما ببینند و به نجات شما بیایند .

5 – در صورت گرفتار شدن ، پاها و دست‌ها در شکم جمع کنید و مانند یک گلوله روی بهمن روان شوید تا حدودی از خطر دفن شدن در امان می‌مانید یا مانند اسکی بازها پاها را خم نمایید و بر روی بهمن با سرخوردن پایین روید .

6 – اگر در زیر بهمن ماندید با پرتاپ آب دهان جهت خود را ( سر به کدام طرف است ) پیدا کنید – خونسردی خود را حفظ کنید و با بازوان خود در جلو صورت فضای تنفسی ایجاد کنید . انرژی خود را ذخیره کنید و از اکسیژن موجود استفاده ببرید .

7 – در تاریکی زیر برف شجاعت خود را از دست ندهید . زیرا بعضی مواقع اشعه نور بخوبی از برف عبور می‌کند .

8 – با شنیدن صدای تیم نجات یا صدای پا فریاد بزنید شاید صدای شما را بشنوند .

9 – مطمئن باشید دوستان شما در تلاشند که هر چه زودتر شما را نجات دهند .

10- این را بدانید که افراد زیادی را زنده از زیر برف بیرون کشیده اند .

11- در صورت توانایی و قرار گرفتن در موقعیت خوب مثل زیر درختان یا تخته سنگها که دارای فضا است اقدام به بیرون آمدن نمایید .

12- پس از توقف بهمن ادرار کنید تا سگ در بهمن بتواند بوی ادرار را  تشخیص دهد و سریعتر نجات یابید .

توجه:

1 – از اینکه فکر کنید یک نفر یا یک گروه سلامت از بهمن عبور کرده و منطقه برای دیگران امن است ، اشتباهی بزرگ است ، زیرا بعضی از عبورهای اولیه شیب را جهت بهم خوردن تعادل برف آماده میکنند که با عبور نفرات بعدی فرو می‌ریزد .

2 – باران موجب سنگین شدن برف شده و اگر قشر زیرین برف ضعیف باشد بهمن سرازیر می‌شود .

3 – حدود 3 روز طول می‌کشد تا اینکه برف‌ها نشست کنند و در صورت سرما و نبودن خورشید بیشتر طول می‌کشد .

4- اگر تصمیم به عبور از بهمن را دارید قبل از حرکت مواد غذایی سبک مانند قندی و نوشیدنی ( آب میوه ) استفاده کنید تا هنگام عبور دچار ضعف بدنی نشوید سریعتر عبور نمائید .

5 – برای عبور از یک بهمن افراد تیم با چابکی و اعتماد بنفس حرکت کنند ، زیرا هر لحظه احتمال فرود بهمن است .

6 – سرپرستان توجه کنند که افراد چاق و سنگین وزن و خصوصاً کسانی که از تمرین چابکی برخوردار نیستند به علت آهسته و سنگین حرکت کردن بر روی بهمن خطر آفرین هستند . پس سعی شود که برنامه را طوری طرح ریزی نمائید که از بردن این افراد به منطقه که مجبور به عبور از بهمن هستید خودداری کنید یا برنامه را طوری طرح نمایید که احتیاج به عبور از بهمن نشوید .

7 – استفاده نکردن از کارگاه حمایت ، زیرا در اثر سنگینی بهمن هیچ کارگاهی توان نگه داشتن نفر را نخواهد داشت . در صورتی که کارگاه کنده نشود در اثر وزن بهمن بدن حادثه دیده خرد می‌شود پس بهتر است کارگاه را بکند تا شانس زنده ماندن بیشتر شود .

 تشخیص سوابق بهمن در محل

1 – خالی بودن سطح دهلیزها از درخت و سنگ .

2 – در فصل بهار از برجستگیهای خاک و سنگ هایی که بصورت ناهموار یا مخفی در دره‌ها بوجود آمده بوجود می‌آید

3 – پل‌های برفی که بر روی رودخانه‌ها در بهار و تابستان مشاهده می‌شود .

قدرت قضاوت در اثر تجربه در کوهستان و در برنامه‌های زمستانی شامل حوادث مختلف که در سالهای متمادی کوه نوردی بدست می‌آورید و عملاً لمس می‌کنید قضاوت نامیده می‌شود . برای مثال اگر با استادی در برنامه شاهد ریزش بهمن یا خطر و حوادثی بودید علت را سوال کنید تا بدین وسیله بتوانید به تجربه خود اضافه کنید .

 شناخت مسیرهای بهمن گیر

تمامی گروه‌ها و دسته هایی که تصمیم به کوه نوردی در این فصل را می‌گیرند می‌بایست اطلاعات کاملی از مسیرهای ریزش بهمن حصوصاً در روزهای پر بارندگی که خطر زیادتر است بدست بیاورند دراینجا تعدادی از مسیرها را که خطر بهمن تهدید کننده است یاد آور می‌شویم .

1 – از پناه گاه شیرپلا بطرف گردنه کلکچال اکثر مسیر بهمنی است .

2 – از پناهگاه شیرپلا بطرف گردنه و یالی که به توچال می‌رود .

3 – از پناهگاه شیرپلا بطرف گردنه و سپس مسیری که به اوسون منتهی می‌شود .

4 – تمامی مسیرهایی که از طریف دره‌های تنگ و سینه کش‌های تند در اطراف آن قرار دارد .

5- از روستای حاجی آباد به جاده روبار قصران بطرف قله دارآباد .

6 – از ده شمشک بطرف یال و قله لجنی و از قله لحنی تا گردنه لجنی و از سرکچال سه به سرکچال دو از سرکچال دو به سرکچال یک .

7 – در منطقه دماوند ، ضلع جنوبی پس از رسیدن به گوسفند سرا و حسینیه ، مسیر عادی تابستانی تا رودخانه اول طی شود .از اینجا به بعد مسیر مستقیم و بر روی صخره‌ها بطرف شمال ادامه پیدا می‌کند و بعد از صخره‌ها مسیر را بهتر است با نشانه رفتن بطرف میله و پرچم بارگاه سوم بصورت مستقیم حرکت نماییم زیر دراین قسمت خطر بهمن تهدید کننده است و از بارگاه سوم سوار به یال شرقی بارگاه می‌شویم و از آنجا به بعد تا روبروی آبشار یخی را مستقیم بر روی سنگ‌ها و سپس با حرکت مایل و رعایت تمامی نکات به یال سمت چپ ( غربی ) حرکت می‌کنیم .

8 – مسیر پناهگاه پلنگ چال بطرف ایستگاه پنجم تلکه کابین در چند قسمت بهمنی است .

9 – از پناهگاه پلنگ چال بسمت قله پلنگ چال نرسیده به خط الراس مسیر بهمنی و با شیب تند و در ابتدای خط الراس خطر شکستن نقاب می‌باشد .

10- از قله توچال یال شرقی و طولانی که مشرف به باغ گل میشود در انتهای یال مسیر با شیب تند و پر برف خطر بهمن دارد .

11- مسیر درکه خصوصاً  از قهوه خانه اذغال چال بطرف پناهگاه پلنگ چال در چندین مسیر خطر بهمن زباد است و تا به امروز جان زیادی از کوه نوردان را گرفته سال 68 در بهمن ماه پنج دانشجوی پزشکی کشته شدند و مرگ چند کارگر افغانی در مسیر .

12- مسیر گردنه اوسون به اسپیدکمر و ایستگاه پنجم اسکی توچال .

13- مسیر پناهگاه کلک چال تا گردنه کلک چال و خط شکسته شدن نقاب‌های بزرگ گردنه آن .

15 – قله هفت خوانی در البرز مرکزی حدود 50% خطر بهمن است .

16- در منطقه علم کوه از ابتدای ونداربن اکثر مسیرها در سمت راست رودخانه طی شود ، پس از کشتی سنگ باید به بهمن بسیار بزرگ پیت سرا توجه نمود و با دقت بسیار از بالای آن عبور کرد و پس از گل سنگ‌ها با دقت بسیار دره مقابل گل سنگ‌ها را که بهمنی است عبور می‌کنیم و به پال لیزونک می‌رسیم .

 پروفیل برف ( لایه‌های برف )

خط هایی سیاه که در فصل مشترک برفهای باریده شده است که از تعداد و مقدار برف لایه‌ها می‌توان تشخیص داد که تعداد بارندگی از این طریف مشخص می‌شود

 

آزمایش خطر بهمن  

در قسمتی از برف با بیلچه و کلنگ اطراف خط فرضی را به عمق 50 cm  یا بیشتر مانند کانالی خالی می‌کنیم پس از آن آزمایش را انجام می‌دهیم . بصورت ساده‌تر در کنار شیبی بهمنی یک قطعه از برف را بصورت مکعب مستطیل مربع القاعده طوری می‌بریم که دو طرف راست و چپ و سمت دره را در بلوک خالی می‌کنیم فقط قسمت کوه و قاعده دست نحورده باقی می‌ماند سپس به دو حالت عمل آزمایش را انجام می‌دهیم .

1 – از طریق استفاده از بیلچه: بیلچه را در پشت ستون مکعب مستطیل فرو می‌کنیم که بلوک برفی بیرون می‌لغزد که بسیار خطرناک است .

دو مرحله دوم کششی آرام در جهت افق به دسته کلنگ یا بیل وارد می‌کنیم اگر بلوک حرکت کرد خطر زیاد است .

مرحله سوم فشار را کمی بیشتر می‌کنیم اگر بلوک حرکت کرد خطر است .

مرحله چهارم با فشار مداوم اگر بلوک حرکت کرد خطر کم است .

مرحله پنجم با فشار مداوم و بسیار قوی لازم است که بلوک حرکت کند بی خطر است .

2 – از طریف ایستادن بر بلوک برفی :

مرحله اول : با یک پا بر روی بلوک می‌ایستیم و به بلوک فشار می‌آوریم اگر بلوک خراب شد نا مطمئن‌ترین حالت و خطر بهمن است .

مرحله دوم : با دو پا می‌ایستیم .

مرحله سوم : با دو پا کمی فشار می‌آوریم .

مرحله چهارم : ضربه محکم می‌زنیم .

مرحله پنجم : ضربه شدید .

مرحله ششم : شدیدتر .

مرحله هفتم : مطمئن‌ترین حالت در این دو حالت آخر است که اگر خراب شود خطر به حداقل می‌رسد .

   

 

 نجات شخص بهمن زده ( قربانی)

 1.  در ابتدای کار، پس از آرام گرفتن بهمن تمامی افراد تیم بسیج می‌شوند و از دیگر کوهنوردان حاضر در منطقه کمک گرفته می‌شود.

(تلاش فوری همراهان و استفاده از لحضه‌ها تا حد زیادی شانس نجات را افزایش میابد)

2. با تجربه‌ترین عضو تیم سرپرستی تجسس و نجات را بر عهده بگیرد.

3. تقسیم کارها تحت سرپرستی انجام می‌شود که شامل تجسس، امداد پزشکی، بر پا کردن چادر و فراهم آوردن وسایل گرم و مواد غذایی ، نگهبانان ، اعزام یک یا دو نفر جهت دریافت کمک از شهر می‌باشد.

4. تا رسیدن تیم نجات بلادرنگ کار تجسس با مدیریت سرپرست آغاز می‌گردد .

5. در ابتدا قسمتی از  بهمن که احتمال دفن قربانی زیاد است را با پرچم , میله یا سنگ بزرگ علامت گذاری می‌شود تا در صورت ادامه کار، منطقه تجسس شده مشخص باشد.

6. سپس تجسس سطجی با پا در فواصل 5 متری انجام می‌شود ، شاید قسمتب از بدن  شخص، نخ بهمن ، باتوم یا چوب اسکی ، کلاه ، دستکش ، کوله پشتی ، عینک و یا سایر لوارم یافت شود.

7.در صورت یافتن نخ بهمن سریعا با کمک یکدیگر مسیر نخ را به طرف فلش و با کنار زدن برفها به ابتدای نخ رسیده و شخص را خارج می‌کنیم.

8.در صورت یافتن اشیا، باید در همان نقطه به وسیله میله یا پرچم  علامتگذاری شود . این راه به ما کمک می‌کند که خط سیر قربانی را بیابیم و با دنبال نمودن این مسیر ، سریعتر می‌توان به نتیجه رسید.

9.در صورت حاضر شدن سگ تجسس ، سگها با حضور صاحبانشان منطقه را جستجو می‌کنند ، زیرا یک سگ تربیت شده قادر به تجسس منصقه تحت تجسس توسط 20 نفر، این کار را در یک دهم  این  انجام دهد. البته سرعت جستجو و شرایط حاکم بر منطقه فرق دارد اما به طور متوسط یک سگ تربیت شده منطقه ای به وسعت یک هکتار را در عرض نیم ساعت جستجو می‌کند.

10. تا حاضر شدن سگها تجسس تیم نجات به جستجو ادامه  می‌دهد و در موقع آماده شدن سگها منطقه از افراد خالی می‌شود و باید در محلی مستقر شوند تا بوی افراد به وسیله باد به مشام سگ نرسد.

11. یک دیده بان تیم تجسس را از سقوط بهمن‌های بعدی با خبر می‌کند زیرا پس از  این ، بهمن دیگری نخواهد بود اما ممکن است از مسیرهای دیگر یا بالا سر آن بهمن ، بهمن دیگری حرکت کند.

12. دیده بانان که شاهد ناپدید شدن دوستانشان بوده اند باید از همان نقطه دیده بانی علامت دهند و دیگران پرچم گذاری کنند.

13.در ابتدای کار، نقاطی را بیشترین احتمال گیر کردن قربانی مانند سر پیچها، برجستگیها، فرو رفتگیها، کنار صخره‌ها و درختان و دیگر موانعی که در محدوده حرکت بهمن قرار دارد ، دارد را باید میل زد . برای مثال سنگها و درختان و پیچهای یک رودخانه را اگر ملاحظه کنید که برگها و گـِـل و لای و آشغال در آن نقاط که سرعت کمتر است گیر می‌کمد، در بهمن هم همینطور است، احتمال گیر کردن قربانی در این کناره‌ها بسیار محتمل است . در شکل، نقاطی که با X  علامت زده شده اند را باید در ابتدای کار سونداژ کنیم . در کنار  پیچها و محلی که مسصح شده یا در کنار درخت یا سنگ

14.برای سونداژ  کردن ، افراد تیم در عرض بهمن و در محدوده ای که کل بهمن فرو ریخته در یک صف و به فاصله 30 سانتی متر از یکدیگر می‌ایستند و هر نفر پایش را به اندازه نیم متر باز می‌کند و یک میل در کنار پای راست و یکی در کنار پای چپ و یکی در وسط می‌زند ، سپس یک قدم به اندازه نیم متر به جلو می‌رود و کار  به همین صریق ادامه پیدا می‌کند . کار خسته کننده است و یک تیم 30 نفره حدود 25 ساعت طول می‌کشد تا یک هکتار را تجسس کنند، ضمنا هر قسمت که تجسس می‌شود باید به وسیله پرچم علامت گذاری شود تا اشتباهی رخ ندهد .
1- نقطه ای که قربانی دچار بهمن شده

2- نقطه ای که آخرین بار توسط دیده بان دیده شده

3- محل احتمال دفن شدن قربانی

4- محل ایستادن دیده بان برای بهمن بعدی

5- گروه تجسس

 وسایل لازم برای تجسس

1.میل سونداژ – میله ایست فلزی به قطر 5 mm ، باید از فلزی باشد که کاملا حالت فنری داشته و زاویه به خود نگیرد، و به انداشه‌های یک متر ساخته شده و به وسیله نر و مادگی به هم پیچ می‌شود تا هر عمقی را که لازم  داریم سونداژ نماییم . اگر امکان حمل تامحل حادثه اجازه می‌دهد ، بهتر است از میله 5 متری استفاده شود ، این میله باید کاملاً صیقلی و بدون عاج باشد و در بالای آن دسته ای جهت بالا و پایین بردن در برف داشته باشیم . توجه داشته باشید میله‌های ضخیم که یا عاج دار یا میله غیر فلزی که سریعا شکل می‌گیرد ، غیر قابل استفاده می‌باشد و در برف گیر می‌کند . این میله در چند عملیات بهمن بسیار مفید بوده. البته در سرایط اضطراری از باتوم اسکی، دسته بیل، یا چوب بلند می‌توان استفاده کرد.

2.بیل بنایی جهت حفر بهتر  از بیل کوهنوردی کاربرد دارد ، زیرا بهمن در اثر حرکت و فشار و سرما سفت می‌شود و بیلچه کوهنوردی تاب تحمل آن را ندارد.

1.پرچم جهت علامتگذاری

2.چادر و امکانات سرویس دهی به افراد تجسس

3.دستگاه بی سیم اطلاع رسانی

4.در صورت امکان سگ تربیت شده بهمن

5.دستگاه بی سیم بهمن

 وسایل کمکهای اولیه: طناب- برانکار- چادر – کیسه خواب – وسایل گرما زایی و روشنایی (چراغ گاز) – وسایل کمک اولیه پزشکی – کلیه امکانات شب مانی

توجه: معمولاً شانس زنده ماندن، حتی  اگر قربانی نزدیک به سطح مدفون شده باشد ، پس از 2 ساعت کاهش می‌یابد . البته پس از این زمان نباید مایوس شد ، زیرا کسانی بوده اند که پس از  گذشت 12 ساعت هم زنده پیدا شده اند.

 طریقه تشخیص به وسیله میله سونداژ

وقتی میله را به طورت عمودی در برف فرو می‌کنید تا جایی که میله پایین می‌رود ، باید آنرا پایین فرستاد و اگر لازم دانستید ، به آن میله نیز اضافه کنید. اگر میله شما به سنگ برخورد کرد، با چند بار بالا و پایین بردن میله حس شما به سختی سنگ آشنا می‌شود و اگر به درخت یا خاک برخوردید حس جدیدی از نرمی خواهید دیشت ، اگر به کوله پشتی و بدن انسان برخورد کردید حس جدیدتری را خواهید شناخت . البته با کار کردن بیشتر می‌توان به چندین جس دست یافت . اگر در نقطه ای هنگام میل زدن در حس خود شک کردید ، از دیگران بخواهید آن نقطه و اطراف آنرا سونداژ نمایند تا شک برطرف شود . در ضمن ، میله را  نباید زیاد در برف نگاه دارید، زیرا سریعا یخ می‌زند و درآوردن آن مشکل است.

 کمکهای اولیه

با مشاهده اولین قسمت از بدن فرد بهمن زده، سریعاً طرف سر وی را مشخص کرده و در اولین فرصت آنرا از برف خارج می‌کنیم . در ضمن در هنگام کنار زدن برف باید مراقب بود بیلچه به بدن شخص برخورد نکند . در همان نقطه روی بهمن، ابتدا برفها را از دهان مصدوم خارج می‌کنیم . معمولاً80%  حوادث ناشی از بهمن ،مخجر به خفگی می‌شود .

در صورت زنده بودن فرد بهمن زده، وی دچار ترس و سرمازدگی شدید می‌باشد و وی را باید سریعاً به داخل چادر که از قبل در نزدیکی محل حادثه، و در جایی که کاملاً از خطر بهمن در امان است برپا شده، می‌بریم و لباسهای خیس وی را با لباسهای گرم عوض می‌کنیم. وی را در داخل کیسه خواب قرار می‌دهیم ، و در صورت به هوش بودنش، به او دلداری داده و نوشیدنی گرم و شیرین به وی میدهیم. در ضمن بهتر است سرِ فردِ  مصدوم به سمت پایین باشد.

 در صورتی که فرد بهمن زده بیهوش بوده، و شما ضربان قلب و تنفس وی را مشاهده نمی‌کنید، هرگز گمان مبرید که وی زنده نیست،  بلکه احتمال دارد ضربان وی به قدری ضعیف باشد که احساس نشود. در حالیکه دونفر لباسهای خیس وی را در می‌آورند، دو نفر نیز باید به تنفس دهان به دهان و ماساژ قلبی مشغول شوند تا هنگامیکه آثار حیات در بدن وی ظاهر شود. همواره فرض خود را مبنی بر زنده بودن مصدوم بگذارید، مگر در صورتیکه پزشک حاضر در منطقه نظری خلاف داشته باشد.

   هر بهمن به سه قسمت تقسیم می‌شود :

1- نقطه آغاز: مجلی که شروع ریزش بهمن از آنجاست.

2- میر بهمن: محلی که بهمن در آن حرکت می‌کند و شتاب آن زیاد است.

3- قسمت انتهایی: محلی که بهمن در آن از حرکت باز می‌ماند.

بهمن برف همانند ریزش و جابجایی خاک و سنگ بر روی شیب ، در اثر غیر متعادل شدن نیروهای وارده و مقاومت در روی یک شیب ایجاد می‌شود.

خصوصیات فیزیکی برف

چگالی

در مقایسه با دیگر جامدات ، لایه‌های برف قابلیت خاصی دارند که می‌توانند تغییرات چگالی زیاد را تحمل کنند. پس یا لایه فرو نشست کرده که در ابتدا دارای چگالی 100 کیلوگرم بر متر مکعب است، یا ممکن است از نظر چگالی در ضمن زمستان بالاتر برود و به 400 کیلوگرم بر متر مکعب برسد. این افزایش به سبب فشار برفهای فرو آمده در دوره‌های بعد می‌باشد که یا آب شده‌اند یا تبلور دوباره پیدا کرده‌اند. با استفاده از تخمینهایی از سرعت و چگالی می‌توان نشان داد، اثر مستقیم فشار اعمال شده توسط بهمن بین 5 تا 500 تن بر متر مربع است.

تاثیر دما بر مقاومت برشی :
مقاومت برشی با رسیدن دما ، نزدیک صفر کاهش می‌یابد. با افزایش بیشتر دما آب حاصله از ذوب برف در توده افزایش یافته و خطر حرکت پوشش برف بیشتر می‌شود.

خاصیت پلاستیکی

بیشتر بار اعمال شده در اثر وزن برف بر روی شیب ، تدریجی و آهسته است. این امر موجب می‌شود که فرصت بیشتری برای تطبیق نسبت به تغییر شکل بوجود آید. چون اصولا برف دارای طبیعت پلاستیک می‌باشد.

 

مهمترین علل فرو ریزش توده برف

بارش برف و باران و ذوب یا افزایش وزن برف و ایجاد یک بار دینامیک یکی از مهمترین عللی است که سبب خرابی توده برف می‌شود.

برای ایجاد یک لغزش برف عظیم و خطر آفرین ، شیب دامنه باید به اندازه کافی تند باشد، که برف بتواند بر روی آن لغزش کند. در نتیجه ، فراوانی بهمن به زاویه شیب بستگی دارد که اغلب بین 30 تا 45 درجه است. زوایای کمتر از 20 درجه برای ایجاد بهمن کم بوده و شیبهای بیش از 60 درجه نیز اساسا قادر به جمع آوری برف نیستند. در نتیجه خطرهای بهمن در آنجا وجود ندارد.

مسیرهای طی شده توسط بهمن

منطقه آغازی

مکانی است که برف ابتدا از آنجا شکسته می‌شود. جهت یا مسیر حرکت امتدادی است که در راستای آن حرکت صورت می‌گیرد.

منطقه گسترش (Runout Zone)

این منطقه جایی است که برف شتاب خود را از دست داده و متوقف می‌شود.

پیش بینی بهمن

چون بهمن‌ها در یک مکان مجددا رخ می‌دهند، تهدید رخدادهای آتی را می‌توان در همان مسیر پیش بینی کرد و مسیر وقوع آن را تعیین نمود.

انقطاع در شیب.

کانالهای فرسایش در تپه‌ها.

درختان صدمه دیده :
در مناطقی که پوشیده از درختان می‌باشند، علاوه بر تشخیص مسیرهای بهمن ، حتی می‌توان سن وقوع آنها را بطور تقریبی تخمین زد.

انواع بهمن

بهمن برف غیر متراکم

این نوع بهمن در برفهای غیر چسبیده ، جایی که پیوند بلورهای برف ضعیف و رفتار آنها نظیر ماسه خشک است، بوجود می‌آید. شکست ، نزدیک سطح برف ، وقتی کمی‌ برف وجود دارد، معمولا به میزانی در حدود یک متر مکعب آغاز می‌شود و این مجموعه برف به طرف پایین شروع به لغزش می‌کند. برف در حال لغزش یک دره طویل را ایجاد می‌کند.

بهمن ورقه‌ای شکل (Slab)

این قبیل بهمن‌ها در لایه‌های برف چسبنده که یک ورقه برف را تشکیل می‌دهند و از لایه زیرین سست جدا می‌شوند، رخ می‌دهد. باران یا دمای بالا که به دنبال آن مجددا باران ببارد، موجب تشکیل یک پوسته یخی در روی توده برف می‌شود که می‌تواند منشا ناپایداری قلمداد شود. یک قطعه یخ اولیه که شکسته می‌شود، ممکن است به ده هزار متر مکعب نیز بالغ شود و ضخامتی در حدود 10 متر داشته باشد. چنین صفحه عظیمی‌ از یخ می‌تواند مقدار زیادی انرژی کسب کرده و بهمن بسیار خطرناکی ایجاد کند. وقتی این قطعه از توده اصلی بهمن جدا می‌شود، می‌تواند به قطعات کوچکتری شکسته شود و قطعات یخ بطور نامنظم در پایین دست شیب فرو آیند.


سرمازدگی عمومی یا هیپو ترمی:
کوهنوردی وورزشهای طبیعی نظیر اسکی،غار نوردی،سنگنوردی،... از ورزشهایی است که فرد در تماس مستقیم با سرما ،رطوبت،باد و...بوده و همواره در معرض سرمازدگی وهیپوترمی می‌باشد.
زمانی که حرارت بدن انسان به دمای زیر 35 درجهء سانتیگراد می‌رسد سرمازدگی عمومی یا هیپو ترمی به انسان دست می‌دهد.سرمازدگی‌های متوسط را می‌توان به خوبی درمان نمود.اما زمانی که حرارت بدن به زیر 36 تا 24 درجه سانتیگراد می‌رسد شانس بهبودی بسیار ضعیف می‌باشد.
توانایی بدن در مقابله با سرما بسیار کمتر از توان آن برای مقابله با گرما است و در واقع روش اصلی برای گرم نگه داشتن بدن استفاده از لباس و پوشش مناسب است . علاوه بر این عواملی مثل :ارتفاع،خستگی , تغذیه نامناسب ،کم آبی (شرایط موجود در ورزش کوهنوردی), سابقه بیماری (مرض قند , بیماری قلبی - عروقی یا تنفسی , ...) , مصرف داروهای خاص (مثل داروهای فشارخون , الکل ،مواد مخدر) , نامناسب بودن لباس و پوشش فرد و عوامل مختلف دیگری نیز باعث مستعد شدن فرد به کاهش درجه‌ی حرارت بدن و آسیب‌های ناشی از آن خواهد بود .
عدم تحرک برای مدت طولانی (مثلآ در صعود‌های ترکیبی وصعود از یخچالها ) به علاوه‌ی سردی هوا , رطوبت بالا , وزیدن باد و خیس بودن لباس‌ها گرفتار شدن در بهمن نیز باعث مستعد شدن فرد و بروز سریع‌تر و شدیدتر آسیب‌های ناشی از سرما خواهد شد .
در موارد آسیب‌های ناشی از سرما نیز پیشگیری بر درمان مقدم است و با رعایت اصول مقابله با سرما حتی در بدترین شرایط آب وهوا نیز می‌توان از بروز آنها جلوگیری کرد .
رطوبت هوا به همراه وزش باد باعث از دست رفتن درجه‌ی حرارت بدن می‌گردد . به ویژه هرچه سرعت باد بیشتر باشد , کاهش درجه حرارت بدن سریع‌تر خواهد بود . وزش باد تند در یک آب و هوای سرد و مرطوب به سرعت باعث کاهش درجه حرارت بدن فرد خواهد شد .
دربرخی شرایط مانند قرار گرفتن طولانی در معرض آب و هوای بسیارسرد و یا غوطه ور شدن در آب بسیار سرد(همچون پیمایش غار‌های رودخانه ای ), بدن توانایی تولید حرارت لازم برای مقابله با سرمای محیطی را ندارد و در نهایت دچار کاهش دمای عمومی بدن می‌گردد . به این حالت اصطلاحاً هیپوترمی گویند . در این حالت هیپوتالاموس مغز دچار اشکال در عملکرد می‌شود و بدن قادر به کنترل دمای قسمت مرکزی خود نیست و درجه حرارت حرارت مرکزی بدن از 37 درجه به کمتر از 35 درجه سانتی گراد خواهد رسید . افراد سالخورده و ضعیف بخصوص اگر لاغر , خسته و گرسنه هم باشند بیشتر مستعد هیپوترمی هستند.


علائم و نشانه‌ها :
1- فرد احساس سرمای شدید میکند.
2-بی اختیار لرز شدیدی به مصدوم دست می‌دهد و بدن آنها دچار لرز می‌شود .
3- پوست سرد وخشک و رنگ پریده می‌شود.
4- نبض کند می‌گردد.
5- تعداد تنفس بیمار کمتر از حالت طبیعی می‌شود .
6- درجه حرارت بدن به 35 درجه یا کمتر می‌رسد .
7- در مراحل بعدی بیهوشی به فرد دست میدهد:تشخیص تنفس و ضربان قلب مصدوم دائما مشکل‌تر می‌شود.
8- خواب آلودگی ظاهر می‌شود که ممکن است به کُما منجر شود .
9- ممکن است ایست قلبی رخ دهد .

سایر علائم عبارتند از :
پوست سرد : یکی از علائمی که دلالت بر افت دمای بدن و بروز حالت هیپوترمی دارد .(به ویژه سرد بودن پوست شکم )
لرز :
از واکنش‌های دفاعی بدن برای گرم کردن خود است و بدن بطور خودکار سعی می‌کند تا با افزایش کار عضلات حرارت بیشتری تولید کند و دمای قسمت مرکزی خود را ثابت نگه دارد . اما با پیشرفت آسیب و کاهش بیشتر دمای بدن , این واکنش دفاعی نیز مختل می‌شود .
گیج و منگ شدن مصدوم و از دست دادن قدرت قضاوت وتصمیم گیری و از دست دادن هماهنگی حرکات و فعالیتهای بدنی
اشکال در تکلم و صحبت کردن و همچنین سفتی و انقباض عضلانی از دیگر علائم هیپوترمی می‌باشد .


کمک‌های اولیه :
1- با رعایت اصول ایمنی ابتدا بیمار را از تماس بیشتر با سرما نظیر بادوتماس با سنگ ،یخ وبرف باز دارید.
2-سپس ارزیابی اولیه مصدوم و انجام مراحل ABC (کنترل راه هوایی , تنفس , ضربان قلب ) و دیگر کمکهای اولیه‌ی ضروری در صورت لزوم .
3- بیمار را در یک پوشش محافظ بپیچید بطوری که سر و گردن را بپوشاند.نباید دست‌ها و بازو‌های مصدوم در تماس با بدنش باشد. زیرا این کار باعث می‌شود حرارت بدن مصدوم به خارج منتقل شود.
4-انتقال مصدوم به مکان گرم و خشک ودور از باد و ترجیحاً سربسته (مانند پناهگاه , چادر ,غار برفی , ... )
5-خارج کردن لباس‌های مرطوب , خیس یا تنگ مصدوم و در صورت امکان پوشاندن لباس خشک به مصدوم و قرار دادن وی در داخل کیسه خواب یا انداختن پتوی گرم و خشک بر روی او.
6-هیچگاه بدن مصدوم را با مالش گرم نکنید و او را نیز تشویق به انجام فعالیتهای بدنی و راه رفتن نکنید .
7-بدلیل کاهش درجه حرارت بدن و بروز اختلال در سیستم الکتریکی قلب , هر ضربه‌ی ناگهانی ممکن است منجر به بی نظمی‌های بسیار شدید و کشنده در ضربان قلب فرد گردد . بنابراین حتی برای خارج کردن لباس‌های مصدوم ابتدا آنها را قیچی و سپس از بدن مصدوم خارج کنید .
8-در صورتی که فرد هوشیار است و دچار تهوع و استفراغ شدید نیست می‌توانید , نوشیدنی و غذای گرم به وی بدهید .
9-مصدوم را از نظر یخ زدگی وسرمازدگی موضعی معاینه کنید و در صورت لزوم به درمان آن بپردازید ولی الویت ابتدا با سرمازدگی عمومی مصدوم است.
10-نباید به مصدوم بیهوش نوشیدنی بدهید.
11-نباید دست یا پای مصدوم را ماساژ دهید یا مصدوم را تشویق کنید که ورزش کند.
نکته : برای کنترل نبض مصدوم مبتلا به هیپوترمی باید حدود 30 تا 45 ثانیه صبر کنید.
مهم : حتی در صورت فقدان هوشیاری و دیگر علائم حیاتی مثل تنفس و نبض نباید فرد را مرده قلمداد کرد .

سرمازدگی عبارت است از یخ زدن دست و پا و لایه‌های زیرین آن.

2. هرچه برودت هوا بالاتر می‌رود ( زیر صفر) درجه صدمات بیشتر می‌شود.

3. در شرایط خستگی زیاد و برودت زیاد در ارتفاعات مشکل می‌توان از سرمازدگی پیشگیری کرد.

4. بی توجهی و اهمال را عامل موثر در ایجاد چنین وضعی می‌دانیم.

5. در دمای ده درجه زیر صفر هر عضو یا ماهیچه ای از بدن که بیشتر از چند دقیقه بیحس باشد ممکن است دچار سرمازدگی شود.

6. این افراد چند ساعتی را با بی حسی عضو رنج می‌برند ولی علایم بیماری را مشاهده نمی‌کنند چون غیر از بی حسی هیچ حس دیگری ندارند.

7. بنابراین لازم است اصلاعات لازم را پیرامون درجه حرارت مناصق مختلف جویا شویم تا بتوانیم با دست پر وارد شویم.

8. دو نوع سرمازدگی عضوی و عمومی داریم.

1-در سرمازدگی عمومی مویرگهای پوست منقبض شده و جریان خون را از پوست کاهش می‌دهد تا گرمای کمتری از سطح بدن خارج شود.

علایم: رنگ پریدگی ، لرزه در بدن ، انقباض ماهیچه‌ها ، احساس سرمای زیاد ، پس از مدتی صحبتهای مصدوم مبهم و درک وی مختل و غیر منطقی می‌شود

وقتی دما به زیر 35 درجه سانتی گراد برسد، سرمازدگی به انسان دست می‌دهد که می‌توان به خوبی درمان نمود ، اما اگر دمای بدن به 26 تا 34 درجه سانتی گراد برسد، شانس بهبودی بسیار کم است.

علت: غوطه ور شدن در آب سرد، نداشتن حفاظ کافی در مقابل سرما خصوصا در خستگی در ارتفاعات بالا

توجه: هیچ گاه فکر نکنید که مصدوم سرمازده مرده است ، حتی اگر ضربان و تنفس وی را حس نکنید.

هدف: جلوگیری از هدر رفتن بیشتر گرما از بدن و کمک به مصدوم برای به دست آوردن دمای معمولی بدن به تدریج و رساندن مصدوم به محلی امن

درمان:

1- مصدوم را به محل امن از باد و طوفان برسانید ، اگر شرایط اضطراری است، سر و گردن ، و نه صورت را بپوشانید

2- اگر مصدوم بیهوش است ، در وضعیت بهبود قرار دهید

3- تعویض لباسهای خیس یا خنک

4- اگر تنفس و ضربان ایستاد، فورا روش نجات زندگی را شروع کنید.

5- اگر به هوش است نوشیدنی گرم و شیرین به وی بدهید.

توجه: پیش از شروع فصل زمستان ، خود را در شهر به سرما عادت دهید:

1- شبها بدون روشن بودن بخاری یا شوفاژ بخوابید

2- دستها و صورت را با اب سرد بشویید

3- زیاد لباس نپوشید

4- در خیابان به هنگام راه رفتن دستها را از جیب خارج کنید و حرکت مچ و انگشتان را داشته باشید.

وقتی اعضای بدن در سرمای طولانی قرار گیرند این یخ زدگی ممکن به دو حالت سطحی یا عمقی باشد ، سطحی تنها پوست یخ می‌زند و عمقی بافتهای زیر پوست را شامل می‌شود . البته زدگی ممکن با سرمازدگی عمومی همراه باشد

علایم سطحی:

1. ناحیه یخ زده تیر می‌کشد و بی حس و کرخت می‌شود .

2. حرکت این اعصا قطع می‌گردد

3.پوست سفت و براق می‌شود. ( رنگ پوست زرد و قهوه ای می‌شود)

هدف : جلوگیری از صدمه بیشتر به عضو یخ زده و گرم کردن تدریجی آن و انتقال به مح امن

در مان: 1. دستکش ، کفش، جوراب خیس را در آورید ( حلقه، ساعت ، انگشتر، گردنبند را از وی دور کنید)

2. عصو یخ زده را به وسیله دستکش جوراب ، کفش یا دست گرم اعضای تیم ( پوست به پوست) گرم کنید، یا در زیر زیر یا پاهای خودش یا خودتان قرار دهید و پس از آن در آب 35 درجه قرار دهید و تکان دهید.

3. اگر پا یخ زده ، کمی انگشتان را تکان دهید و راه بروید.

4. ناحیه یخ زده را به هیچ عنوان ماساژ ندهید

5. از حرارت خشک جهت درمان استفاده نکنید.

مرحله دوم: اگر پای شخص سرمازده شده بهتر است حمل شود زیرا در غیر این صورت صدمه بیشتری می‌بیند.

علایم : عضو یخ زده ، سفت ، سفید، و مانند مرغ یخ زده ای که از فریزر بیرون آورده شود ، پس از باز شدن یخ، در عرض چند ساعت ورم می‌کند و پس از یک یا دو روز تاولهای بزرگی ظاهر می‌شود و به سیاهی می‌رود

هدف: جلوگیری از صدمه بیشتر به عضو یخ زده ( درجه 2) و گرم کردن تدریجی و انتقال به پایین کوهستان

درمان: 1- عضو یخ زده را ماساژ ندهید2. عضو یخ زده را با برف نشویید . 3- عضو یخ زده را لخت نمایید. 4- به عضو یخ زده ضربه وارد نکنید. 5. اگر انگشتان پا دچار سرمازدگی شده اند، روی آنها راه نروید. 6. سیگار و نیکوتین باعث انقباض رگها می‌شود. از این مواد استفاده ننمایید.7. الکل را فقط در صورتی که محل گرم و شخص بیهوش است به مقدار کم استفاده کنید.8. عضو عضو یخ زده را به مدت 20 دقیقه درآب 35 درجه قرار داده و تکان دهید 8. تاولها را به هیچ عنوان نترکانید 9. برای جلوگیری از درد قرص مسکن استفاده نمایید . 10. عضو عضو یخ زده را با باند تمیز ببندید. 11. از عضو صدمه دیده استفاده نکنید 12. عضو صدمه دیده را داخل جوراب ، دستکش پر یا کیسه خواب محافظت نمایید. 13. می‌توانید از زیر بغل و پا‌ها گرما را به عضو صدمه دیده منتقل کنید. 14. تاولها پس از یک هفته می‌خوابد و از بین می‌رود.

15. و پوست چروک و سیاه می‌شود. 16. اگر درجه دو خوب درمان شود ، پوست صورتی رنگ تازه نمایان شده وبهبود میابد.

17. در غیر این صورت درجه 3 و قانقاریاست که باید عضو صدمه دیده را قطع نمود. 18. مهمترین درمان پس از گرم کردن عضو تمیز نگاه داشتن آن به منظور پیشگیری از هرگونه عفونت بعدی می‌باشد. 20. آسپرین باعث جلوگیری از چستندگی ترکیبات خون می‌شود.
پیش از ورود به کوهستان اصلاعاتی راجع به وضع هوای آن منطقه به دست آورید تا بهتر بتوانید با سرما مقابله کنید .

سرمازدگی شرایطی است که زیاد پیش می‌آید و معمولا در شرایط بیواک ( شب مانی اضطراری ) ، صعودهای فنی که در کارگاهها معطلی زیاد است و بی حرکتی در چنین موقعیت‌ها و شکیتن و عدم حرکت به وجود می‌آید.

عامل خستگی جسمی به سرمازدگی کمک سریع می‌کند تا شخص را از پا در آورد، پس باید به استراحت توجه بسیار نمود.
2- مقابـله با سرمازدگــی در زمســـتان

1. سیگار: کشیدن سیگار در ارتفاعات ، باعث تنگ شدن رگهای خونی تمام بدن و اختلال در سیستم اکسیژن رسانی خون می‌گردد.

2. الکل: نوشیدن الکل باعث گشاد شدن رگها و افزایش جریان خون سطح بدن و در نتیجه کاهش دمای خون می‌شود. بازگشت این خون به قلب و ریه ، کاهش سریع دمای بدن را در پیش دارد.

3. در هنگام در معرض سرما قرار گرفتن بافتها، شریانهای کوچک این نواحی بلافاصله منقبض می‌گردند تا از هدر رفتن دما جلوگیری کنند ،که همین امر باعث سرمازدگی عضو می‌گردد.

4. چنانچه در هنگام گرم شدن عضو سرما زده، به فرد احساس گزگز دست داد، دلیل بر سلامتی عضو سرمازده است. اما چنانچه فرد حسی نداشت، و یا پس از مدتی درد شدیدی را در ناحیه حس نمود، دلیل صدمه دیدن عضو اســت .

5. می‌توان گرسنگی ، خستگی، ترس، هیجان، بی خوابی، کم آبی بدن، سنگینی کوله پشتی، طوفان و کمبود اکسیژن را جزو عوامــل تشدید کننده سرمازدگی نام بـرد.

6. گرم نگه داشتن گردن، به علت وجود عصبهای کنترل کننده رگهای خونی دستها، در گرم نگهداشتن دستها بسیار موثر است.

7. استفاده از آسپرین برای جلوگیری از انقباض رگها و رسوب گذاری، بسیار مفید است.

8. در زمستان و به خصوص پس از برقراری کمپ، جورابها باید عوض شوند تا در اثر یخ زدن عرق پا، پنجه‌ها دچار یخ زدگی نشوند.

9. محکم بودن بند کفش و کرامپون نباید به حدی باشد که به پا فشار آورده و باعث کندی جریان خون و سرمازدگی شود.

10. برف تازه، نور خورشید را تا 95% منعکس می‌کند. بنابراین برای محافظت از چشمها ، حتما باید از عینک آفتابی مخصوص و برای محافظت از پوست از کرمهای ضد آفتاب استفاده شود.

در هنگام تشنگی ، به اندازه کافی و حتی بیش از نیازتان مایعات بنوشید تا ذخیره کافی داشته باشید ،چرا که افزایش ارتفاع و تنفس هوای خشک، باعث تعریق بیش از حد و کاملا ناخودآگاه می‌گردد. همچنین بهتر است همه روزه از قرصهای VC استفاده گردد.

11. با افزایش ارتفاع، به علت رقیقتر و پاکتر شدن هوا، تاثیر خورشید و اشعه ماورابنفش بر ما بیشتر می‌گردد.

12. سرمازدگی از شایعترین صدمات کوهستان می‌باشد.

13. سرمازدگی بر دو نوع عمومی و عضوی می‌باشد:

- سرمازدگی عمومی که کل بدن را در بر می‌گیرد ؛ مانند ماهیچه ها، ریه‌ها و استخوانها ،که قسمت عمده ای از بدن ما را تشکیل می‌دهند.

- سرمازدگی عضوی که شامل اعضای انتهایی بدن، آلت تناسلی، دستها، پاها، گوشها، بینی و چانه می‌باشـــتد.

14. مقدار زیادی از حجم سلولهای بدن را آب تشکیل می‌دهد که در اثر سرمازدگی به صورت بلورین و تیز در می‌آید ، بنا به این علت،از ماساژ دادن عضو سرمازده باید خودداری نمود.

15. به علت نرسیدن خون با سلولهای عضو سرمازده، این ناحیه سفید رنگ شده ، گزگز می‌کند و حالت خواب رفتگی دارد.

16. عضو سرما زده را هرگز نباید مالش داد و یا در مقابل گرمای مستقیم مانند آتش قرار داد. بلکه ابتدا آنرا از باد و سرما محفوظ داشت، و در زیر بغل و یا لای پاها گرم کرد، از چای یا کاکایو ی گرم خصوصاً برای سرمازدگی عمومی استفاده کرد.

17. لباسهای خیس را تعویض و از لباسهای خشک استفاده کنید.

18. لباسهای شخص سرمازده را درآورده، وی را در داخل کیسه خواب قرار دهید و شخص دیگری نیز بدون لباس بهتر است نزد او بخوابد.

19. در صورتی که شخص بیهوش می‌باشد، از خوراندن هر گونه ماده ای به وی، به علت احتمال خفگی بپرهیزید،.

20. در برنامه‌های زمستانی همواره لباس اضافی همراه خود داشته باشید.

21. از پوشیدن لباسهای زیر تنگ خودداری کنید.

22. در روز حداقل تا 4 لیتر آب مصرف کنید.

23. در هنگام حرکت و نیز در موقع استراحت، حتما پنجه‌های خود را حرکت دهید.

24. استفاده از حنا به علت جلوگیری از عرق پا و کلفت‌تر کردن پوست ، می‌تواند مفید باشد.

25. هرگز از راه دهان تنفس ننمایید. این امر باعث تشنگی بیشتر، خشکی گلو، و در هنگام سرد بودن هوا، باعث سرماخوردگی و چرک کردن لوزه‌ها می‌گردد.

26. فرد سرمازده را تشویق به حرکت و ورزش عضو سرمازده کنید.

27. در هنگام یخ زدگی ، فرد مصدوم با کاهش حساسیت و قدرت دید مواجه می‌شود، و در برخی موارد فرد مصدوم بیهوش می‌گردد.

برای درمان این فرد، باید وی را به داخل پناهگاه گرم برد، با کمک آب گرم، البسه یخ زده را از تنش درآورد و در صورت به هوش بودنش، با نوشاندن مایعات گرم، وی را گرم نگاه داشت.

28. تعریق بیش از حد، تند گام برداشتن، نفس نفس و تقلای زیاد در هوای سرد، باعث کاهش منابع انرژی و قدرت دفاعی بدن در مقابل سرما می‌گردد. بدن در مقابله با سرما، خونرسانی به نقاط سطحی بدن را، برای گرم نگهداشتن هسته مرکزی ،کاهش می‌دهد . که این امر باعث سرد شدن نقاط انتهایی بدن می‌گردد.

29. در سرمازدگی عمقی ( درجه 3) و سرمازدگی درجه 2( که همراه تاول زدگی می‌باشد) ، فرد سرمازده نباید بر روی پاهای سرمازده راه برود که باعث ترکیدن تاول‌ها می‌گردد. .از تاولهای سرمازده باید همانند تاولهای گرمازدگی محافظت شود.

30. جهت تسکین درد در سرمازدگی می‌توان از آسپرین، سایر ضد دردها و پماد بتامتازول N استفاده نمود.

31. هیچ گاه نباید عضو سرمازده را با برف شستشو داد.

32. بدن انسان را می‌توان به یک ماشین مولد حرارت تشبیه کرد. غذایی که استفاده می‌کنیم، هضم، جذب ،و در بافتهای مختلف بدن به انرژی و حرارت تبدیل می‌گردد.از فعالیت ماهیچه ای نیز می‌توان به عنوان دومین منبع تولید حرارت در بدن نام برد. در هنگام قطع فعالیت بدنی، مانند زمان استراحت در کوهپیمایی، بدن بلافاصله شوع به سرد شدن می‌کند و گردش خون در رگهای سطحی بدن کند شده و خون به طرف هسته مرکزی بدن رانده می‌شود.این اتفاق در شرایط سرما ، رطوبت و باد ، باعث تنزل درجه حرارت سطح بدن و دست و پا به میزان بسیار زیاد و حتی تا 15 درجه سانتی گراد می‌گردد.

33. بستن گردنبد، انگشتر ، ساعت و نیز وجود اجسام فلزی مانند سکه و پول خورد در جیبها ، بدن را مستعد سرمازدگی می‌کند.

34. در فصول سرد سال، حتما باید از کلاه چشمی، کلاه بادگیر، و روکش دستکش استفاده گردد.( در کل دستکش دو انگشتی دستها را نسبت به دستکش 5 انگشتی گرم‌تر نگاه می‌دارد.)

35. به محض ورود به چادر، یا جانپناه،باید جورابهای عرق کرده را از پا خارج کرده، در انتهای کیسه خواب قرار داده و جورابِ پرِ خشک به پا نمود. و نیز باید برف موجود بر روی کفشها را زدوده، و کفشها را تمیز کرده تا برای روز آینده آماده باشند.

انسان موجودی خونگرم می‌باشد و این بدین معناست که علی رغم تغییر دمای محیط، دمای بدن انسان ثابت و 37 درجه سانتی گراد می‌باشد. دمای پوست ( دستها و پاها، عضلات و پربی زیر پوست) تا 5 درجه خنکتر از دمای هسته مرکزی بدن ( مغز ، ریه ،قلب و دیگر اعضای حیاتی) می‌باشد.

بنابراین پوسته می‌تواند به عنوان سپری بین هسته و جهان بیرون در نظر گرفته شود که اعضایی را که برای بقا لازمند را از هر گونه کاهش دمای فاجعه انگیز محفوظ نگه می‌دارد.

36. شخص سرمازده نبض کند و تنفس ملایم دارد و فشار خون پایین میاید، در بیهوشی تنفس و ضربان قلب مصدوم دایماً مشکلتر می‌شود و باید تنفس وی را کنترل کرد.

37. هیچوقت گمان نکنید که فرد سرمازده مرده است، حتی اگر ضربان و تنفس موجود نباشد، روش تنفس مصنوعی را انجام دهید.

38. ناخنهای پا را کوتاه نگاه دارید تا پا در کفشها راحت باشد و خون در اثر گشادی کفشها راحتتر در پاها جریان پیدا کند

39. اثر سرما بر بدن، خود را در 5 مرحله ظاهر می‌سازد:

1- لرزیدن : که نشانه کوشش بدن جهت ایجاد گرماست.

2- بیحالی، سرد شدن سریع بدن، خواب آلودگی ، بی قراری و بی تفاوت بودن نسبت به محیط

3- بیهوشی با چشمهایی یخزده و بیحال، نبض خیلی کند و تبفس بسیار ملایم( این حالت به سرعت در پی حالت قبل پدیدار می‌گردد)

4- یخ زدن انتها ها

5- مرگ

40. به دلیل اینکه شخص سرمازده قادر به ایجاد حرارت داخلی نیست ، فقط قرار دادن او در کیسه خواب کافی نیست، یا باید قبلا اینها را گرم کرده باشیم و یا باید به وسیله کیسه‌های آب گرم در اطراف بیمار، بدن او را گرم نگه داریم و یا شخصی را کنار وی بخوابانیم.

41. با عضو سرمازده به نرمش رفتار کنید تا نسوج آن دچار آسیب نگردند. مانند ماساژ دادن و یا با پاهای تاول زده راه رفتن...

42. داشتن فلاسک چای داغ یا شیر کاکایو داغ، غذای اضافی،

43. شمع، گاز و کپسول، جوراب و لباس اضافی در بین راه جهت برنامه‌های زمستانی و مشابه زمستانی .

44. خودداری از شستن و اصلاح صورت در محافظت از سرما تاثیر به سزایی دارد همچنین اسفاده از کرم‌های متداول جهت سرمازدگی و نور خورشید همراه تیم باشد

45. سر، دست ، پا و گردن را گرم نگاه داریم ، در غیر این صورت حرارت از طریق این اعضا به خارج منتقل می‌شوند.

46. هنگام حرکت در برنامه‌های زمستانی که بارندگی ، طوفان یا برف کوبی عمیق وجود ندارد، جهت جلوگیری از بخار پا که کفش و جوراب و داخل گتر را خیس می‌کند، می‌توان زیپ یا بند بالای گتر را باز کرد تا بخار پا خارج شود و در بعد از ظهر، سرمازدگی رخ ندهد.

47. انرژی خود را به 3 قسمت تقسیم کنید؛ انرژی صعود، انرژی فرود، و انرژی ذخیره.

48. داشتن کبریت و فندک در دو نایلون جهت جلوگیری از نفوذ رطوبت به آنها در برنامه‌های زمستانی الزامیست

49. در کارگاهها و محلهای توقف در زمستان، پنجه‌های پا را باز و بسته کنید و بازی دهید تا خون بیشتر در این نواحی جریان پیدا کند.

50. یک سوم گرمای بدن از سر خارج می‌شود ، بنابراین پوشاندن و گرم نگه داشتن این ناحیه در زمستان ، به مقدار زیادی از به هدر رفتن حرارت بدن جلوگیری می‌کند.

51. در ارتفاعات بالا به علت کمبود اکسیژن هوا، تعداد گلبولهای قرمز خون به منظور بالا بردن میزان اکسیژن گیری ،افزایش می‌یابد. این افزایش باعث مربایی و غلیظ شدن خون، و در نتیجه کندی جریان آن می‌گردد، و این امر باعث سرمازدگی فرد می‌شود. بنابراین استفاده از مایعات و خوراکیهای آبکی به شدت توصیه می‌گردد.

52. در زمستان بهتر است به جای قهوه از کاکایو استفاده کرد. ( قهوه جریان خون را کند می‌کند)

53. لباس، دستکش ، شلوار و... تنگ در مقابل سرما محافظ خوبی نیستند. پشم بافته شده نباید به عنوان لباس رو استفاده شود ، اما به علت اینکه هوای زیادی را در خود ذخیره می‌کند، به عنوان لباس زیر می‌تواند ایده آل باش. 54.اشخاص تنومند، ضعیف و یا فاقد تمرین ، بیش از افراد لاغر عرق می‌کنند، به همین علت بیشتر در معرض سرمازدگی قرار دارند.

55. در شب ، در جانپناه، کفشها را پس از رسیدن کاملا تمیز کنید و داخل آن روزنامه قرار دهید. در صورت گرم بودن جانپناه آنها را از سقف آویزان کنید . در غیر این صورت داخل نایلون گذاشته و در ته کیسه خواب قرار دهید.

56. اگر فضای بین دو جداره وجود نداشته باشد ، سرما اثر بیشتری از خود نشان می‌دهد ، بهترین ترکیب جورابها ،یک جفت جوراب ابریشمی ، سپس روی آن یک جفت جوراب پشمی کلفت و در زیر همه اینها یک جفت جوراب پلی آمید بپوشید.

57. جانپناهها و استراحتگاههایی که در معرض باد هستند را به وسیله روزنامه از باد محافظت کنید.

58. در سرمای زیاد، می‌توان پاها را در کوله پشتی قرار داد.

59. اگر در سرما در اثر گم شدن ، به شب برخورد کردید و وسیله خواب نداشتید، محلی ایمن از باد را بیابید، و تا صبح با خوردن و آشامیدن و آواز خواندن بیدار بمانید.

60. پس از یک معالجه کامل ، یک حساسیت موضعی نسبت به سرما برای همیشه در تمام عمر باقی می‌ماند.

61. در سرمازدگی درجه 2 ، پس از یک یا چند روز ، تاول به رنگ بنفش – آبی یا قرمز ایجاد می‌شود. دقت زیاد شود که تاولها نترکد که باعث عفونت شدید می‌شود . باز کردن تاولها فقط به وسیله دکتر مجاز می‌باشد.

62. در توقفگاهها جهت حفظ گرمای بدن از کت پر استفاده شود.

63. در برنامه‌های زمستانی ، پیش از غروب آفتاب کمپ را برقرار کنید، زیرا پس از غروب آفتاب هنگام برقراری چادر، احتمال سرمازدگی بیشتر است.

64. از لباسهای بادگیر( کاپشن، شلوار، دستکش و کلاه) با پارچه شمعی صد در صد استفاده نکنید. به علت غیر قابل نفوذ بودن ، اولا انرژی بدن را می‌گیرند، ثانیاً در اثر عرق کردن و خیس شدن از داخل، در سرما باعث یخ ردن این عرق و سرمازدگی می‌شود.

65. هنگام صعود‌های فنی ، خصوصا در یخچالها ، هنگامی که در کارگاه مشغول حمایت هستید، حرکت آهسته بدن می‌تواند به جلوگیری از سرمازدگی کمک کند.

66. در مسیر قله‌ها در فصل سرما خصوصا هوای طوفانی ، به کسی اجازه نشستندر بین راه را ندهید. و اگر به کسی برخورد کردید که نشسته و در حال به خواب رفتن است، حتی با کتک زدن، او را وادار به حرکت نمایید تا دچار خواب مرگ نشود.

67. بیماران و افراد طدمه دیده در کوهستان مانند شکستن دست ، پا، سر، و دیگر اعضای بدن حتی در هوای مناسب به علت صدمات خیلی زود انرژی خود را از دست می‌دهند و باید به وسیله لباس و مکانهای .....از سرمازدگی این افراد جلوگیری کرد.

68. در برنامه‌های زمستانی حتما از گتر کفش استفاده شود تا هم در اثر برف کوبی زیاد و هم در اثر طوفان، برف وارد کفش نشود ، در غیر این صورت در اثر گرمای پا، برفها آب می‌شود و باعث سرمازدگی پا می‌شود.

69. در برنامه‌های زمستانی هنگام خواب ، از زیرانداز اسفنجی از نوع مطمئن و آزمایش شده مارکهای معروف مثل SALIWA ,CARIMOR, CARIMAT و غیره که شناخته شده اند استفاده شود که عایق دما و رطوبت باشند ، در غیر این صورت با سرمای کمر و قسمتهایی از بدن که با زمین در تماس هستند مواجه شده ،که هم سرمازدگی و هم درد شدیدی را در پیش خواهد داشت.

70. بهترین حفاظت در مقابل باد، لباس باد گیر با پارچه 70 % دو لایه می‌باشد ، یا لباسهای گورتکس. اما اگر در شب موقع خوابیدن یا استراحت احساس سرما کردید ، اولا باید از لباسهای گشاد استفاده کنید، ثانیا در زیر لباسهای خود کاغذ یا روزنامه قراردهید تا از ورود سرما به بدن و خروج حرارت بدن جلوگیری کنید.

71. در زمستان هنگام کوهپیمایی از گذاشتن نایلون داخل کفش خودداری کنید، زیرا باعث عرق پا و سرمازدگی می‌شود.

72. در هنگام کوهنوردی در زمستان از مناطق بهمن گیر ، کولاک زا و محل جانپناه و پناهگاه اطلاع کافی داشته باشید ، تا هم از اتفاق جلوگیری کرده باشید، و نیر در صورت بروز اتفاق از این محلها استفاده نماییم.

73. در کوهستان برای جلوگیری از تبخیر آب بدن ، آب را خالص ننوشید، بلکه حتما با موادی مانند قند، نمک، قرصهای جوشان ویتامین c و مولتی ویتامین مخلوط کنید تا بیشتر جذب بدن شود و دیرتر دفع گردد.

74. شخص فقط وقتی می‌تواند مطمئن شود که در طی روز به مقدار کافی آب نوشیده است که حداقل سه بار ادرار کند و ادرار روشن باشد.

75. باید مقدار زیادتر از حد معمول مایعات در ارتفاعات مصرف شود تا جبران مقدار آبی که به طور فوق العاده همراه هوای خشک از راه ریه دفع می‌گردد عرق کردنی که ما خود متوجه آن نمی‌شویم.

76. در برنامه‌های زمستانی جهت جلوگیری از سرمازدگی پاها از کفش دو پوش و 1.5 نمره بزرگتر از اندازه پا اســتفاده شود. کفش تنگ یکی از عوامل سرمازدگی می‌باشـد.

طوفان

عبارت است از آشفتگی جوی با اختلال در فشار موجود با گستردگی طوفانهای تورنادو (عرض 1 کیلومتر) تا گردبادهای حجیم (عرض 2 تا 3 هزار کیلومتر) را گویند.

   گاه بر اثر حرکت شدید باید که در جریان دو جبهه هوای سرد و گرم تولید میشود به قدری شدت آن زیاد است که به صورت امواج هوایی سریع به حرکت در میآید و در مسیر خود باعث قطع درختان، خرابی ساختمانها و شکستن شیشهها میشود و مناطق وسیعی را در هم می‎‎کوبد. سرعت حرکت طوفان گاه به صدها کیلومتر در ساعت میرسد

   طوفانها، که در نقاط مختلف دنیا به صورت گردباد، بادهای دریایی و یا تند باد دیده میشوند، ممکن است گردبادی با سرعت چرخش 100 تا 400 کیلومتر در ساعت و سرعت جابجایی 50 تا 70 کیلومتر در ساعت ایجاد کنند. طوفانها اغلب با بارانهای شدید و سیل همراهاند.

   گردبادهای دریایی که از اقیانوسهای مناطق حاره منشأ میگیرند قدرت تخریبی زیادی دارند. این گردبادها در اوایل تابستان و اواخر پاییز بیشتر دیده میشوند و معمولاً بین 7 تا 15 درجه عرض شمالی یا جنوبی در دو طرف خط استوا رخ میدهند. در این مناطق به طور متوسط سالانه 40 گردباد دریایی بزرگ ثبت میشود.

   در نوامبر سال 1970 کشور بنگلادش (که در آن موقع پاکستان شرقی نامیده میشد) مورد اصابت یکی از این گردبادهای شدید دریایی واقع شد و این حادثه سبب مرگ صدها هزار نفر انسان، تلفات و نابودی سنگین دامها و محصولات کشاورزی گردید. درجنوب شرقی ایالات متحده آمریکا تنها یک تند باد صدها میلیون دلار خسارت وارد کرده است و در بعضی سالها مجموع خسارات ناشی از بلاهای طبیعی در این کشور به رقم یک هزار میلیون دلار بالغ میشود.

   علاوه بر خسارات اولیه که سبب آنها نیروی خود طوفان است (فرو ریختن سقف خانهها، ریشهکن شدن درختها و )،‌ اشیایی که طوفان به اطراف پرتاب میکند، موجب خسارات جانی ومالی زیاد میشوند. بر اثر بادهای طوفانی اجسام مختلفی از جا کنده میشوند و با نیروی زیاد به اطراف پرتاب میگردند. طوفان به سیم‌های انتقال برق و نیز تیرهای چراغ برق صدمه میزند و در نتیجه کار دستگاههای تصفیه آب و فاضلا و تلمبه خانههایی را که با نیروی برق کار میکنند مختل میسازد و مشکلات فراوانی در اثر جمع شدن زباله و فضولات که خود سبب افزایش مگس و سایر جانداران موذی میشود پیش میآیند.

   به استثنای مواردی که طوفانها توأم با حوادث ثانوی مانند سیل و یا هجوم امواج دریا میباشند به طور کلی این گونه حوادث طبیعی موجب مرگ و میر و جراحات ناچیزی میگردند، به عنوان نمونه در مهمترین طوفان استوایی که در سال 1974 در منطقه داروین استرالیا رخ داد، یک شهر 45000 نفری تنها (5 نفر کشته شدند و 145 نفر مجروح نیز به بیمارستانها مراجعه نمودند که از این تعداد 110 نفر دارای جراحات و مابقی گرفتار ضربه و کوفتگیهای خفیف بودهاند.

   اعلام آگاهی قبل از وقوع طوفان، میزان مرگ و میر و ناتوانی را محدود نموده و مجروحین دارای جراحات سطحی و بیاهمیت خواهند بود.

 

 انواع طوفان

الف) طوفان شن : عبارت است از صعود پرقدرت شن و ذرات گرد و غبار در اثر بادهای سخت و طوفانی که به سمت ارتفاعات به حرکت درمیآید.

ب) طوفانهای رعد آسا : عبارت است از ابرهای کومولوس حجیمی که در آنها مراکز بارالکتریکی گسترش یافته است.

ج) طوفان شدید: عبارت است از طوفانهای مخرب و متمرکز که در سطح زمین ایجاد میشوند علامت مشخص کننده این نوع طوفان ابرهای متراکم و پراکنده لولهای شکل است که تا سطح زمین گسترش یافته و در مسیر خود مخربترین اثرات را ایجاد میکند.

د) طوفانهای استوایی : این گونه از طوفانها در دریاهای آزاد ایجاد شده و از ویژگیهاهی آن خسارات ناشی از بادهای شدید، ریزش شدید باران، امواج طوفانی دریا، امواج ساحلی شدید، سیل دریایی، سیل رودخانهای،‌ رعد و برق و طوفانهای رعد آسا است.

و) امواج طوفانی : بالا آمدن ناگهانی آب دریا در اثر وزش بادهای شدید و فشار کم اتمسفر، منجر به ایجاد امواج طوفانی میگردد. این امواج گاه با اسامی دریای طوفانی، امواج طوفانی با امواج ناشی از جزر و مد شناخته میشوند.

  عوامل خاص در بروز سوانح ناشی از بادهای شدید

-       محل اسکان افراد درکنار مناطق ساحلی یا کوهستانهای درحال ریزش.

-       قدرت و استحکام اقامتگاههایی با کیفیت پایین.

-       درختان قدیمی و سست ریشه.

-       اشیاء و وسایل پراکنده سبک در اطراف خانهها.

-       سقفهای کاذب و سبک.

-       خطوط تلفن و برق و دکلهای برق و تلگراف.

-       انسداد راههای عبور.

 طوفانهای دریایی (موج بندر یا دریا لرزه)

گاه قسمتهایی از بستر دریاها و اقیانوسها به طور ناگهانی و درجهت قایم (به سوی بالا و پایین) جابجا میشوند، در پی این امر آبهایی که برروی بخشهای جابجا شده قرار دارند نیز از حالت اولیه خود خارج میگردند، امواجی بر سطح دریاها و اقیانوسها منتشر میشود که زمینشناسان به آنها طوفان دریایی (موج بندر یا دریا لرزه) میگویند. بر اثر زلزله، لغزشهای زمین در زیر دریا و یا فوران آتشفشان در دریا به همراه ایجاد شکاف در کف اقیانوسها امواج عظیم بسیار قوی، پدید میآید که گاه از بیست تا پنجاه متر ارتفاع و به سرعتی از 500 تا 1000 کیلومتر در ساعت میرسد، میلیونها تن آب را یکباره جابجا میکند و گاه موجب غرق کامل بنادر و سواحل میشود این امواج درساحل سرعت خود را از دست داده و در مقابل بر ارتفاع آنها افزوده میشود.

   کلمه تسونامی از یک واژه ژاپنی به مفهوم موج بند اقتباس شده است. مسافتی را که تسونامی از محل تشکیل خود طی میکند گاه به چندین هزار کیلومتر میرسد. در سال 1775 میلادی زمین لرزهای در جنوب غربی اروپا، تسونامی ایجاد کرد که 6000 نفر را در لیسبون پایتخت پرتغال کشت ارتفاع آب به 18 متر رسید. در سال 1883 میلادی به دنبال انفجارهای آتشفشانی جزیره کراکاتو در اندونزی تسونامی ایجاد شده حدود 35000 نفر از بین برد. بیشترین موج Tsunami تاکنون در ژاپن، آلاسکا و بنگلادش مشاهده شده است.

   اقدامات مقابله با تسونامی همانند اقدامات مقابله با سیل میباشد و عزیمت به یک زمین مرتفع یا تاحدی وسط شهر محل سکونت میبایست در دستور کار قرار گیرد. از جویبارهایی که به داخل دریا جریان مییابند نیز میبایست پرهیز نمود.

  در صورت بروز طوفان

1.       برای اطلاع از وضعیت و گرفتن دستورات لازم به رادیو، تلویزیون و یا اعلام بلندگوهای عمومی گوش فرا دهید.

2.       پنجرههای خانه را با تخته بپوشانید (بر روی پنجرههای بزرگ و پهن به منظور پیشگیری از خرد شدن، نوار چسبهای مناسب بچسبانید).

3.       لوازم و ابزاری را که بیرون هستند به داخل بیاورید.

4.       غذا و آب ذخیره کنید، رادیو و چراغ قوه همراه داشته باشید.

5.       جریان برق، آب و گاز را قطع کنید (امکان شروع هر گونه حریق را از بین ببرید).

6.       در منزل بمانید و به پنجره و درها نزدیک نشوید (به محکمترین قسمت خانه پناه ببرید)

7.       تماشای طوفان سهلانگاری است، وقتی که امواج طوفان درست بالای سر شماست مرحله آرامش است بزودی باد شدید از سمت دیگر بر خواهد خواست.

8.       بعد از طوفان به خارج از منزل نروید (به آرامش پس از وقوع طوفان اعتماد نکنید، این آرامش بیش از چند دقیقه طول نخواهد کشید،‌ در داخل منزل و پناهگاه باقی بمانید زیرا طوفان شدید از جهت مخالف باز خواهد گشت).

9.       جز در مواقع ضروری رانندگی نکنید.

10.   اگر فرصت ندارید به پناهگاه بروید در نزدیکترین نهر یا جوی آب دراز بکشید و سر خود را با دست بپوشانید.

11.   به دلیل نامنظم بودن طوفانهای استوایی، اغلب اوقات پیشبینی محل و زمان دقق وقوع طوفان غیرممکن است.

12.   چنانچه دستور ترک محل صادر شود، باید فوراً به آن عمل نمایید.

13.   از ساحل و سایر مناطقی که احتمالاً در معرض خطر جزر و مد است دور شوید، طوفان ممکن است موجب جاری شدن سیل گردد پس، از جادههایی استفاده کنید که از رودخانهها دور باشند.

14.   درجه برودت یخچال را افزایش دهید تا در صورت قطع برق، مواد غذایی برای مدت طولانتری قابل نگهداری باشند.

15.   اثاثیه خارج از منزل را به داخل منزل بیاورید (سطل زباله – آنتن و ...)

16.   از تلفن فقط در موارد ضرورت استفاده نمایید.

17.   بعد از بروز طوفان از مناطق خطر و آسیب دیده دوری نمایید.

18.   اگر احساس میکنید که به سقف خانه فشار میآید و در  حال خراب شدن است پنجره‎‎ای را باز کنید.

 

  در هنگام وقوع طوفان یا اعلام وقوع طوفان

1.  وقتی که در ناحیه شما طوفانهای توأم با رعد و برق وجود دارد، برای دستیابی به آخرین اطلاعات اضطراری که از سوی مقامات مسئول محلی اعلام میشود، رادیو و یا تلویزیون خود را روشن نمایید. گوش به زنگ شنیدن (جدیدترین) اطلاعیههای منتشره در مورد احتمال وقوع گردباد، یا اعلام وقوع گردباد باشید.

2.  سیستم هشدار در مورد گردباد که در محله یا منطقه شما موجود میباشد را بشناسید. اکثر نواحی مستعد گردباد به یک سیستم آژیر مجهز میباشند. فرق بین نوع آژیر در هنگام احتمال وقوع گردباد با اعلام وقوع گردباد را بشناسید.

3.  وضعیت احتمال وقوع گردباد وقتی اعلام میشود که شرایط آب و هوایی مستعد ایجاد گردباد باشد، برای مثال در طی یک طوفان شدید توأم با رعد برق.

4.  مواظب وضع هوا باشید و آماده باشید که در صورت بدتر شدن اوضاع فورا پناه بگیرید. وضعیت اعلام وقوع گردباد وقتی اعلام میشود که قیف گردباد مشاهده شود یا توسط رادار مشخص گردد. فورا باید پناه بگیرید.

5.  از آنجایی که گردبادها اغلب با طوفانهای تندری همراه میباشند، هر گاه که احتمال وقوع یک طوفان توأم با تندر برود یا این طوفان به وقوع بپیوندد، باید به تغییرات اوضاع هوا، به طور جدید توجه نماییم. وضعیت احتمال وقوع طوفان تندری شدید به این معنی است که امکان وقوع طوفان تندری شدید در ناحیه شما وجود دارد.

6.   باتریهای تازه (نو) و یک رادیو یا تلویزیون که با باتری نیز کار مینماید، در دسترس قرار دهید. اغلب در طی طوفانهای تندری – درست زمانی که اطلاعات در مورد اعلام وضعیت هوا بیش از همیشه موردنیاز است – جریان برق قطع میشود.

7.  برخی گردبادها به سرعت،‌ بدون زمانی برای هشدار اعلام وقوعشان و گاهی بدون همراهی طوفان توأم با تندر، ظاهر میشوند. زمانی که مواظب گردبادهایی که سریع پدیدار میشوند هستید، باید بدانید که نمیتوانید مطمئن باشدی که قیف گردباد را حتما خواهید دید چون امکان دارد ابرها با بارش باران مانع دید شوند.

سیل

اغلب سیلها در اثر بارندگی شدید، آب شدن برفها و تکه یخهای بزرگ و یا طغیان رودخانهها جاری میشوند. بعضی از رودخانهها هر ساله به طور منظم طغیان میکنند و از گزارشهای سالهای گذشته میتوان زمان وقوع و ارتفاع بالاآمدن آب را پیشبین یکرد. سیلهای غیرقابل پیشبینی در اثر بارانهای سیلآسای غیرطبیعی روی زمین لخت، خیس و یا یخزده جاری میشوند. بعضی سیلها در اثر امواج کنار دریا جاری میشوند. در یک موج مدی توده عظیمی از آب دریا، که گاه 6 تا 9 متر ارتفاع دارد، ناحیه گستردهای از زمین ساحلی را که ممکن است حد آن به 80 تا 100 کیلومتری کناره دریا برسد فرا میگیرد. اغلب این امواج مد دریا در اثر زلزلههای زیر دریایی اتفاق میافتند ولی گاهی به دنبال طوفان نیز حادث میشوند.

   مناطقی که خاکهای چسبنده و بدون پوش گیاهی دارند برای ایجاد سیل بسیار مستعد هستند دانههای باران بر اثرضربه به خاک باعث به هم فشردگی و چسبندگی لایه سطحرویی خاک شده و از قدرت جذب خاک و نفوذ آب در عمق خاک میکاهد و به همین علت آب بارندگی در خاک نفوذ نکرده و جاری میشود و در همین حال شدت ضربات باران باعث حرکت دانههای خاک شده و این دانهها را همراه خود به حرکت در میآورد و معلق شدن این ذرات خاک باعث زیاد شدن حجم آب جاری شده میگردد.

   این آبهای گلآلود حوضههای کوچک، در حوضه خود اگر نیروی کوچکی به شمار آیند با پیوستن به هم و تشکیل حوضههای بزرگ و زیاد شدن حجم جاری قدرت مخربی را به وجود میآورند که در نهایت سبب خسارات مالی و جانی فراوان میگردند.

   بعضی اوقات بعد از یک بارندگی شدید کوتاه مدت، در سطح حوضه آبریز و یا در یک قسمت اعظم از حوضه، باعث بوقوع پیوستن سیل میشود این بارندگیهای دوم همیشه باعث سیلهای وحشتناک و تخریبگی شده است. از بارندگیهایی که باعث سیل یمشود یکی هم بارندگیهای خارج از فصل میباشد (مانند بارندگیهای تابستانی) در تابستان رودخانهها در حد کامل جای هستند، دیگر این که به علت گرم بودن خاک و اختفای هوای گرم مرطوب در حفرههای خاک، باران شدید تابستانی نمیتواند در روزنههای خاک نفوذ کند و ناچاراً جاری میشود و سیل و طغیان بوجود میآید.

   عامل دیگری که در بروز سیل مؤثر میباشد شکسته شدن سدها و آببندها است، که بر اثر سهل‎‎انگاری فنی و یا عوارض زمینی چون زلزله بوجود میآید و یا خرابی آب بندهای طبیعی که بر اثر ریزش کوه و بسته شدن گذرگاه آب حوضه آبریز دریاچه‎‎ای را تشکیل اده و بر اثر فشار زیاد آب سد از هم میپاشد نیز عامل دیگری از عوامل بروز سیل میباشد.

   یکی دیگر از عوامل بروز، شکسته شدن سدهای یخی میباشد. مکانیسم عمل بدین صورت است که وقتی رودخانه مقدار زیادی یخ از مناطق کوهستانی را همراه میآورد، پس از کاهش سرعت جریان، یخها به هم پیوسته و اولین شبکه یخی را تشکیل میدهند و با پیوستن دیگر یخها به صورت دیواره‎‎ای در شکاف به دام افتاده و سد یخی تشکیل میشود. شکسته شدن این دیوار بر اثر گرما یا فشار باعث سرازیر شدن آب جمع شده میگردد. ذوب سریع برف و یخ نیز عامل مهم دیگی در بروز سیل میباشد. برف معمولاً در کوهها بیشتر بوده و از فصل بهار به تدریج ذوب میشود، برف به علت نیاز بیشتر به گرما نمیتواند یکباره ذوب شود و برای ذوب هرگرم برف بیش از79 کالری حرارت لازم است. این مقدار کالری بیشتر از گرمای خورشید و یا بادهای گرم مداوم تأمین میشود. گاهی این ذوب به همراه بارندگیهای شدید، طغیان رودخانهها را سبب میگردد. فعالیتهای آتشفشانی نیز باعث ذوب سریع برف کوهها و سیل آتی و پرحجم میشود.

  تفاوت سیل با طغیان

سیل حرکت آب به صورتی که هر چه در مسیر خود دارد را به همراه ببرد و طغیان به سکون این آبها و پیوستن آن به آب رودخانهها، دریاچهها و در نتیجه بالاآمدن سطح آبهای جاری و زیر آب رفتن مناطق مسکونی و کشاورزی گفته میشود. معمولاً طغیان در پی سیل بوده و به همین علت هر دو را به یک معنی به کار میگیرند.

  معمولاً سیل در اثر عوامل زیر ایجاد میشود:

  1.    ریزش سریع نزولات آسمانی و عدم گنجایش محل نزول.

  2.    عدم نفوذپذیری زمین محل و ذوب سریع برفها.

  3.    عدم گنجایش و عدم طراحی صحیح مسیر رودخانه و سیلها

  4.    عدم استفاده از سیل بند و دیوارهای محافظ در مناطق سیلخیز

  5.    عدم گنجایش صخرهها و جویها جهت عبور آب درمناطق شهری و مسدود شدن رودخانه به علت ریزش  کوه

  6.     عدم لایروبی رودخانه و تجمع رسوبات سنگین و غیرطبیعی پشت سدها.

  7.    خرابی سیلبندها، سدها و مخازن آب.

 

 سیلابها بر دو گونهاند:

1.    سیلابها آرام : که در اثر افزایش حجم ناگهانی آب رودخانهها و دریاچهها در اثر بارندگی در طی روزها و هفتهها ایجاد میشود.

2.  سیلابهای ناگهانی : که در اثر افزایش حجم آب رودخانهها و دریاچهها ایجاد شده و با خود مرگ و مصدومیت افراد و تخریب منازل را به همراه دارد. این سیلابها ممکن است بر اثر بارانهای سیلآسا، گردباد تخریب دیوارهای سد و ذوب شدن سریع یخ به وجود آید.

 مهمترین خسارات سیل

تخریب پلها، تخریب جادهها، تخریب زمینهای کشاورزی، تخریب چاهها و قناتها و تخریب بندها و سدها، تخریب منازل مسکونی ازدیاد ناقلین (مالاریا)، آلودگی آب، از بین رفتن محصولات و حیوانات اهلی (سوء تغذیه) آسیب به مکانهای بهداشتی و ارتباطی.

   زیانهای ناشی از سیل مربوط به پوشیده شدن زمین از آب و نیز فشار خود آب است. سیل ممکن است لولههای آب یا فاضلا را جابهجا کند. در یک مورد، 5 کیلومتر از یک لوله 90 سانتیمتری آب را سیل با خود برده است.

   ممکن است تأسیسات تصفیه آب و تلمبه خانهها زیر آب فرو روند و گل و لای داخل تلمبهها، موتورها و سایر تجهیزات شوند که این امر سبب تعمیرات گران و وقتگیری خواهد شد. آسیب ساختمانهای محافظ چاهها و چشمهها ممکن است منجر به آلودگی آب آشامیدنی شود. تأسیسات تصفیه فاضلاب و لولههای خروج فاضلاب بیشتردر معرض صدمات سیل قرار میگیرد. پس زدن آب در لولههای فاضلاب بیشتر در معرض صدمات سیل قرار میگیرند. پس زدن آب در لولههای فاضلاب سبب سرریز شدن آدمروها، مخازن فضولات و چاههای فاضلاب میشود. به علت بالا آمدن سطح آب انواع زباله در نقاط مختلف پخش میشوند که جمعآوری و دفع آنها مشکل مهمی ایجاد میکند. جمع شدن زباه و فضولات سبب افزایش مگس و جوندگان میشود. دفن مردگان و زیر خاک کردن لاشه حیوانات مرده مواقعی مشکل فوری و مهمی را به وجود میآورد.

   شگفت این که هنگام وقوع سیل خطر آتشسوزی نیز افزایش مییابد. بالا آمدن سطح آب ممکن است سبب واژگون شدن مخازن نفت یا بنزین شود و یا ورود آب به مخازن برگ مواد سوتی سبب پخش شدن آنها در منطقه وسیعی گردد. اگر جرقهای به این مواد سوختی برسد آتش به سرعت همه جا را فرا میگیرد، زیرا اشغال شناور در سطح آب و سایر اشیاء معمولاً همگی مواد قابل اشتغالاند. گاه اتصال در شبکه برق ساختمانهایی که زیر آب رفتهاند،‌باعث آتشسوزی و برقگرفتگی میشود. تأسیسات بهسازی مناطق ساحلی ممکن است به هنگام هجوم این امواج ویران شوند و یا در اثر شسته شدن زمین و فرو ریختن آن، در معرض صدمه قرار گیرند.

   این حوادث ممکن است موجب مرگ و میر فراوان ولی تعداد محدودتر، مجروح گردند، علل عمده بیماری و مرگها اصولاً در اثر غرق شدن، برقگرفتگی، عفونتهای حاد تنفسی، حیوان گزیدگی و زخمها و در بین ضعیفترین افراد جامعه اتفاق میافتد. در طوفانهای استوایی و یورش امواج خروشان، در نوامبر 1977 که تعداد 70000 نفر را در آندارپرادش هند مورد تهاجم قرار داد، حداقل تعداد 10000 نفر کشته و فقط 177 نفر مجروح غالباً دارای شکستگی پا و بازو بر جای گذاشت.

   در ایران گرچه در بسیاری از نقاط بارندگی کم است اما در بیشتر مناطق ممکن است 60 درصد بارندگی سالیانه در یک شبانه روز رخ دهد. همین عامل به همراه شیبهای تند کوهستانی البرز و زاگرس – که شهرهای ما را در دامنه خود جای دادهاند – باعث شده است که بروز سیل یکی از نگرانیهای عده – تقریباً در تمام فصول سال – باشد. سیل در ایران به دلیل ویژگیهای زمینشناسی و تخریبهای زیست محیطی بسیار آلوده بوده و گل و لای زیادی به همراه دارد. به همین دلیل نیز اغلب سیلابها در ایران، خسارات زیادی وارد میکنند. سیل روزانه 200 میلیون تومان زبان به اقتصاد ملی وارد میسازد.

   طبق یکی از گزارشهای طرح ملی آمادگی و کنترل سوانح طبیعی کشور ایران در 25 سال گذشته یا 967 سیل روبرو بوده که از این میان 117 سیل بسیار مهم و یا خسارات و تلفات فراوان همراه بوده است. طی این سالها به طور متوسط با 39 سیل در سال، 916 میلیارد و 200 میلیون تومان به کشور خسارت وارد شده است که متوسط خسارت سالانه 36 میلیارد و 600 میلیون تومان بوده است. طی 25 سال گذشته (از 1351 تا 1375) 5/42 میلیون نفر از جمعیت کشور تحت تأثیر سیل بودهاند. طی این مدت دو میلیون و 892 هزار و 400 نفر بیخانمان شده و سالانه به طور متوسط 500 واحد مسکونی ویران و یا آسیب دیه است. در گزارش دیگری از ستاد حوادث غیر مترقبه کشور آمده است که فقط در سال 1370 در کشور 61 سیل و 27 زلزله رخ داده است.

   خانهسازی در حریم رودخانهها، آن هم با مصالح نامناسب علت اصلی خسارات سیل در بسیاری از شهرهای کشور بوده است. در شهرهای بسیاری از کشورها که از لحاظ وجود رودخانه شرایط مشابهی با ما دارند، به دلیل پر ارزش بودن زمین و یا به جهت استفاده از زیبایی رودخانه، خانههایی زیادی بر ساحل رودخانهها ساخته میشوند اما تدابیر کارشناسی ظریفی نیز جهت پیشبینی خطرات سیل به کار میرود. اغلب درچنین شهرهایی هیچگاه مجوز زیرزمین به ساخت و سازها تعلق نمیگیرد.

   خانهها به گونهای ساخته میشوند که آب بتواند به راحتی از زیربنا عبور نماید. دادن مجوز ساخت زیرزمین در ساختمانهایی که در نزدیکی مسیر و یا سواحل رودخانهها بنا میشوند، توسعه بیرویه شهر که به دلیل تغییر سطح پوشش زمین، قابلیت نفوذپذیری آن را از بین میبرد، تنگ کردن مجاری و مسیرهای مهم شهرها  بتون کردن آنها که شتاب آب را بالا میبرد، پمپاژ کردن آب به ارتفاعات بالا که به رانش زمین حساس هستند و ... از جمله اشتباهات مدیریتی هستند که شهرداریها و مدیران شهری نباید مرتکب آنها شوند.

اقدامات قبل از وقوع سیل

1.لزوم رعایت اصول و ضوابط مهندسی رودخانه در احداث پلها مطابق استاندارد.

2.مطالعه و اجرای طرحهای سیستم هشدار سیل (مناطق پرجمعیت، کوهستانی و رودخانههای بزرگ).

3.حفاظت و جلوگیری از دخل و تصرف غیرمجاز در بستر رودخانهها و مسیلها.

4.پاکسازی و دفع انباشتههای طبیعی و مصنوعی در محدوده پلها و زیرگذرها با هماهنگی شرکتهای آب منطقهای.

5.لزوم استفاده از کارشناسان شرکتهای آب منطقهای در هنگام بروز سیلاب به منظور ثبت آمار و خسارات سیلاب و یکنواختسازی آمار و اطلاعات و استفاده از نظرات کارشناسی شرکتهای آب منطقهای در زمینه تحلیل علل بروز و تشدید سیل و چگونگی مقابله و کاهش خسارات در حین وقوع سیل.

6.نصب تابلوهای هشدار سیل در مسیر رودخانههای سیل خیز (در نقاط خاص و مهم و با توجه به شرایط رودخانهها و مسیر سیلها).

7.ایجاد نظام هشدار و مدیریت سیل (حوزههای کوچک و پرجمعیت کوهستانی – مناطق شهری – رودخانههای بزرگ).

8.لزوم به کارگیری و توسعه نقش بیمه در سرمایهگذاری طرحهای پیشگیری و جبران خسارات ناشی از سیل.

9.ارایه خدمات آموزش عمومی از طریق جمعیت هلالاحمر، آموزش و پرورش و رسانههای عمومی با هماهنگی کمیتههای فرعی پیشگیری از سیل در استانها.

10.اصلاح بستر رودخانهها:

الف) عریض کردن بستر رودخانه

ب) عمیق کردن در اثر لایروبی

ت) عریان کردن رودخانه از نباتات

ث) تسطیح رودخانهها

ج) تصحیح مسیر برای کم کردن طول رودخانه

11.ایجاد سیل برگردان:

الف) ایجاد دیوارهها در کنار رودخانهها.

ب) کندن کانالهای عرضی و موانع در مسیر سیل.

پ) منحرف کردن آبهای تجمع شده به مناطق دیگر.

ت) ایجاد سیل شکن در درهها برای جلوگیری از تجمع آب.

12.ایجاد و ساخت سدها و آب بندها: بهترین چاره است که میتوان در تولید برق و آبیاری از آن استفاده کرد.

13.حفاظت از بستر رودخانهها: در حوضههای مرتفع با استفاده از مصالح ساختمانی.

14.حفاظت بیولوژیکی : عدم کاشت درخت در کنار رودخانهها و ایجاد پوشش گیاهی و جنگلها برای کم کردن سرعت قطرات باران.

15.ایجاد سرعت شکنهای بتونی و سنگی در مسیر بستر رودخانهها و مسیر سیلابها

  اقدامات هنگام سیل

1.همیشه و همه جا اصل خونسردی را حفظ کنید.

2.برای اطلاع از وضعیت و گرفتن دستورات لازم به رادیو، تلویزیون و یا اعلام بلندگوهای عمومی گوش دهید در صورتی که دستور تخلیه داده شد فوراً این کار انجام دهید.

3.وسیله روشنایی تهیه کنید (چراغ قوه، شمع و ...)

4.به سرعت کمی غذا و آب ذخیره کنید. (ممکن است منابع آب آلوده گردد و مواد غذایی یافت نشود) و از مصرف مواد غذایی در تماس با سیل و فاقد ظرف ضد آب خودداری شود. از غذاهای کنسرو شده سالم استفاده نمایید.

5.در خارج از منزل مواظب سیمهای برق که روزی زمین افتاده (خصوصا در آب) باشید تا دچار برقزدگی نشوید.

6. در هنگام رانندگی مراقب شیبها و پیچهای جاده باشید به آرامی و با خونسردی رانندگی کنید (ترمزها بخوبی کار نمیکند).

7.اگر خانه شما در محل مرتفعی است و خطر آب گرفتگی شما را تهدید نمیکند نیاز به خروج از منزل نمیباشد.

8. جریان برق، آب و گاز را برای اجتناب از آتشسوزی و برقگرفتگی و انفجار قطع کنید.

9. در صورت ترک خانه اشیاء گران قیمت را به محلهای بالاتری در منزل ببرید درها را قفل کنید.

10.مناطق کم ارتفاع را سریعا ترک نمایید.

11.به نقطه مرتفعی دور از رودخانهها، نهرها و زهکشی بروید.

12.از فاضلابها و جویبارهای به ظاهر آرام دوری نمایید. و از ورود به جریان پرشتاب آب بدون توجه به قابلیت شناگری که خطر غرق شدن را به دنبال دارد، اجتناب کنید.

13. سیلابهایی که سطح جاده و پلها را پوشانده است دارای قدرت مافوق تصور است.

14. راهرفتن و یا رانندگی در سیلاب خطرناکترین کاری است که ممکن است انجام دهید.

15.وسایل نقلیه، حیوانات مزرعه و اشیاء قابل حمل و نقل را به نزدیکترین محل مرتفع انتقال داده شود. خودروها و وسایل نقلیه محلهای امنی در مقابل سیل نمیباشد زیرا خودرو ممکن است در آب جاری از کار بیافتد و یا توسط آب حرکت داده و برده شود.

16.   حشرهکشها را از آب دوری کنید چون امکان دارد آلودگی خطرناکی را موجب شود.

17.   هیچگاه به تنهایی در یک ناحیه سیلزده، به این طرف و آن طرف ندوید.

18.   آبهای جمع شده در گودالهای مناسب برای رشد حشرات بخصوص پشهها میباشد. لذا از توری در محل اقامت استفاده گردد و پوشاک آستین بلند و چکمههای ساق بلند بپوشید.

بلایای طبیعی و نوع آوار

آواربرداری و حذف آن از محل حادثه دیده یکی از مهمترین اجزاء در عملیات نجات و بازسازی می‌باشد. بسیاری از آثار باقیمانده از بلایای طبیعی خطرناک نیستند. خاک، مصالح ساختمانی، زباله‌های سبز همانند درختان و بوته ها، حجم بسیار زیادی از آوار را تشکیل می‌دهند که بسیاری از آنها قابل بازیافت می‌باشند. مواد باقیمانده از طوفانها، زلزله ها، گردبادها، سیل و آتشسوزی در چند زیر مجموعه قابل تقسیم می‌باشد (جدول 1).

 

جدول 1: طبقه بندی مواد باقیمانده از بلایا

 

ساختمانهای آسیب دیده

رسوبات (ناشی از زمین لغزش)

زباله‌های سبز

دارایی‌ها شخصی

خاکستر و چوب سوخته

زلزله

دارد

دارد

دارد

دارد

دارد

سیل

دارد

دارد

دارد

دارد

 

آتش سوزی

دارد

 

 

دارد

دارد

گردباد

دارد

 

دارد

دارد

 

طوفانهای دریایی

دارد

دارد

دارد

دارد

 

 

 

شناخت آوار زلزله

زلزله ایجاد کننده امواج لرزه ای بوده و باعث جابجائی زمین در طول گسلها می‌گردد. این امواج لرزه ای عامل ویرانی ساختمانها و پلها در منطقه ای محدود و آسیب رسیدن به ساختمانها و سایر سازه‌های دورتر می‌باشند. آسیبهای جانبی ناشی از آتشسوزی، انفجار و آبگرفتگی‌های محدود ناشی از شکستگی لوله‌های آب میتواند افزایش دهنده مقادیر نخاله  بوجود آمده باشد. آوار زلزله شامل مصالح ساختمانی، وسایل شخصی افراد و رسوبات ناشی از زمین لغزش می‌باشد. برای مثال جمع آوری و مدیریت بقایای بجامانده از زلزله نورتریچ (ژانویه 1994) در شهر لوس آنجلس تا مدتها ادامه یافت و مقدار آوار و نخاله  در پایان ماه جولای 1995 به 3 میلیون تن رسید. در طی 3 ماه عملیات نخاله برداری، مقامات شهر تصمیم به تلاش در جهت بازیافت نخاله‌ها در جهت صرفه جویی در ظرفیت باقیمانده دپو‌ها گرفتند. بسیاری از زباله‌ها مربوط به آوارهای ساختمانی بود که قابل بازیافت توسط شرکتهای محلی بودند. ساختمانهای مختلف انواع مختلفی از آوار را به وجود می‌آورند که بصورت مختصر در زیر به بررسی آنها می‌پردازیم:

ساختمانهای چوبی و بنایی غیر مسلح: اینگونه ساختمانها معمولا از سایر سازه‌ها کوچکتر بوده و مصدومان در این ساختمانها اغلب با استفاده از ابزار دستی قابل نجات و رهایی هستند. قطعات چوبی و دیوارهای بنایی قابل خرد شدن به قطعات کوچکتر و قابل حمل می‌باشد. لذا در اینگونه آواربرداری نیازی به ماشین آلات سنگین نیست و افراد تیم نجات با استفاده از ابزار دستی خود می‌توانند به نجات افراد در زیر آوار مانده بپردازند.

ساختمانهای بتنی: یک مد خرابی معمول در سازه‌های بتنی بهنگام زلزله، فروافتادن دال کف، تقریبا بدون شکست، بر روی کف زیرین خود میباشد. در این نوع خرابی که تحت عنوان "پن کیک" از آن یاد میشود، دالهای کف فروافتاده از دسترسی و رهایی مصدومان جلوگیری می‌کند و لذا مشکلات زیادی را بخصوص درصورتی که موقعیت و وضعیت قربانی نامعلوم باشد ایجاد می‌نماید. دال بتنی هر طبقه به ابعاد 30 متر در 30 متر و به ضخامت 10 سانتیمتر وزنی بالغ بر 250 تن دارد که از ظرفیت جرثقیلهای معمول فراتر است. لذا باید این دالهای بتنی به قطعات کوچکتر بریده شوند تا قابل حمل و جابجائی بوسیله جرثقیلهای عادی شوند.

سازه‌های فولادی: ساختمانهای فولادی یک طبقه معمولا دارای مقاطع فولادی کوچکی هستند که با استفاده از اره‌های دستی و یا برقی قابل نفوذ می‌باشد. حتی در ساختمانهای سنگین صنعتی نیز از این روش می‌توان برای بریدن قطعات سنگین به تکه‌های قابل حمل استفاده نمود. جک و یا کیسه‌های هوا نیز برای ایجاد فضای دسترسی به مصدومان قابل استفاده می‌باشد. سازه‌های چند طبقه فولادی در داشتن دالهای بتنی به عنوان اعضای سقف مانند سازه‌های بتنی می‌باشد. قسمت زیادی از آوار سنگین در ساختمانهای فولادی بدلیل تفاوت در سختی بین قابهای فولادی و دیوارهای آجری، با ریزش دیوارها حاصل می‌گردد. پنلهای پیش ساخته بتنی معمولا سخت‌ترین نوع آوار را ایجاد می‌کنند چرا که معمولا به هنگام افتادن تکه تکه نشده و بصورت قطعات بزرگی باقی می‌ماند.

پس از وقوع زلزله، بدلیل گرفتار شدن بسیاری از افراد در زیر آوار، نیاز به جابجایی سریع آوار به منظور کمک رسانی به افراد مانده در زیر آوار می‌باشد، از سوی دیگر پس از پایان عملیات جستجو و نجات مرحله پاکسازی و آماده سازی محل حادثه دیده برای ادامه فعالیتهای انسانی آغاز می‌گردد. بدلیل متفاوت بودن ماهیت این دو نوع آوار بردای مدیریت این بخشها نیز نیاز به مهارتهای مختلفی دارد و از دو منظر می‌توان آواربرداری پس از زلزله را مورد بررسی قرار داد: آواربرداری کوتاه مدت (امدادی) و آواربرداری بلند مدت (پاکسازی).

آوار برداری کوتاه مدت

           آنچه که در آوار برداری کوتاه مدت از اهمیت بسزایی برخوردار می‌باشد سرعت عمل و دقت در آوار برداری است. سرعت مقوله مهم در عملیات جستجو و نجات است چرا که با توجه به جدول 2، از 24 ساعت اولیه پس از زلزله به عنوان زمان طلایی در نجات یاد می‌شود.

جدول 2: احتمال زنده ماندن به نسبت زمان زیر آوار ماندن [1]

زمان زیر آوار ماندن

درصد زنده ماندن

30 دقیقه

99.3 %

یک روز

81 %

دو روز

53.7 %

سه روز

36.7 %

چهار روز

19 %

پنج روز

7.4 %

 

بحث آواربرداری کوتاه مدت، از زیر مجموعه‌های مدیریت بحران بشمار می‌رود و نیاز به تخصص و آشنایی کافی به انواع آوار، نحوه امداد رسانی و جستجو دارد. آنچه امر آوار برداری را مشکل می‌کند، وجود آوار سنگین و مواد حجیم است که به سادگی قابل جابجایی بوسیله اعضای تیم نجات بدون استفاده از ابزار مکانیکی نمی‌باشد. برای مثال یک نمونه از آوار سنگین ممکن است یک دال بتنی به ابعاد 3 متر در 3 متر و ضخامت 15 سانتیمتر با وزن تقریبی 3 الی 4 تن می‌باشد. حجم و وزن زیاد باعث میشود که بدون استفاده از ماشین آلات امکان نجات وجود نداشته باشد. دالهای سقف و کف، قطعات بزرگ بتن مسلح و قطعات بتن پیش ساخته بعنوان آوار سنگین بشمار می‌روند.

 

آوار برداری بلند مدت

در آواربرداری بلندمدت که مربوط به مرحله پاک سازی محل حادثه دیده می‌باشد، ماشین آلات سنگین از اهمیت ویژه ای برخوردار می‌باشند. در این مرحله شرایط بحران برطرف گردیده و باید در مسئله پاکسازی به بازدهی و بهره وری توجه خاصی شود. برای شهرهای بزرگ جهان مانند ونکوئر از هم اکنون برای مرحله پاکسازی برنامه مدونی آماده گردیده و تمهیدات ویژه ای برای مرحله بازیافت ضایعات حاصل از زلزله تهیه گردیده است. برای مثال با جداسازی و آسیاب کردن آوار ساختمانی می‌توان مصالح مورد نیاز برای زیرسازی جاده‌ها را تهیه نمود[4]. بدلیل اهمیت آواربرداری بلندمدت و مرحله پاکسازی، در مقاله ای جداگانه به این موضوع پرداخته خواهد شد.

استفاده از ماشین آلات در آوار برداری کوتاه مدت

نقش ماشین آلات در آواربرداری پس از زلزله با توجه به نوع آوارهای ایجاد شده تعیین می‌شود و برای انواع مختلف آوار ابزار متفاوتی مورد استفاده قرار می‌گیرد. البته باید توجه نمود که در مرحله امداد رسانی (آواربرداری کوتاه مدت) با وجود اهمیت مقوله سرعت، معمولا استفاده از ماشین آلات سنگین بدلایل زیر توصیه نمی‌شود:

1.   عدم دقت کافی

2.  امکان آسیب رسیدن به افرادی که زیر آوار مانده اند بدلیل سنگینی ماشین آلات

3.  عدم امکان شنیده شدن صدای قربانیان زیر آوار به دلیل صدای ناشی از کارکرد ماشین آلات

با وجود مشکلات فوق استفاده از ماشین آلات در برخی موارد امری ضروری است، مخصوصا در زلزله‌های شهری که بیشتر ساختمانها بصورت بتنی و فولادی بوده و بدلیل ایجاد آوارهای سنگین نیاز به ماشین آلات برای جابجائی آوار سنگین وجود دارد. جرثقیل بهترین وسیله در آواربرداری‌های شهری است و در مرحله بعد بیل مکانیکی برای انجام خاکبرداریهای محدود مورد استفاده قرار می‌گیرد این درحالی است که استفاده از لودر در آوار برداری بهیچ عنوان توصیه نمی‌شود. با وجود این اغلب توصیه می‌شود که تا پنج روز بعد از وقوع زلزله از انتقال ماشین آلات سنگین به محل حادثه دیده جلوگیری شود و در صورتی که نیاز به کارکرد ماشین آلات غیر قابل انکار باشد، باید بهنگام کارکرد ماشین آلات از زمانهای سکوت ( بمنظور شنیدن صدای احتمالی قربانیان ) استفاده شود.

ابزار جدیدی که در عملیات امداد و نجات استفاده میشود جکهای دستی و کیسه‌های هوا برای ایجاد فضای لازم بمنظور خارج کردن افراد حبس شده در زیر آوار است.

در ضمن بهنگام عملیات جستجو و نجات باید به این نکته توجه نمود که آوار یک توده سه بعدی است و از هر شش وجه آن میتوان وارد عمل شد. بطور سنتی در کشور ما خاکبرداری از بالا و جوانب مرسوم بوده و از توجه به ابعاد دیگر مانند نقب زدن از پایین غفلت میشود

خلاصه و نتیجه گیری

ایران، یک کشور زلزله خیز بوده و هر از چندی شاهد حوادث ناگواری در گوشه و کنار کشور هستیم. ولی آنچه که باید بدان توجه نمود این است که تا بحال در کشور ما زلزله شهری بوقوع نپیوسته و تقریبا تمام زلزله‌های کشور در مناطق روستایی و یا با بافت قدیمی بوده اند ( زلزله‌های طبس، آوج، بم ... ) این بدان معنی است که ما تابحال با آواربرداری ساختمانهای بنایی مواجه بوده ایم ولی آنچه که مشهود است آواربرداری شهری تفاوت چشم گیری با آواربرداری‌های بعمل آمده در کشور دارد. در یک زلزله شهری نمیتوان یک دال بتنی مسلح را با لودر جابجا کرد و یا نمیتوان تلی از تیرآهن را با آن بلند نمود و مصدومان احتمالی را از زیر آوار نجات داد. در آواربرداریهای شهری جرثقیلها نقش اصلی را در آواربرداری بر عهده دارند. از سوی دیگر همواره شاهد بوده ایم که بلافاصله بعد از زلزله آمار لودرهای ارسال شده به مناطق زلزله زده در صدر اخبار می‌باشد درحالی که لودر مرگبارترین وسیله در عملیات امداد و نجات بشمار می‌رود. آواربرداری یک عملیات کاملا مهندسی بوده و نیاز به تجربه و دید علمی دارد لذا از هم اکنون باید در تربیت افراد متخصص در امر آوار برداری علمی اقدامات عملی صورت بگیرد.