امداد و نجات در سوانح چاه

امداد و نجات در سوانح چاه

چاه به‌عنوان یکى دیگر از منابع تأمین آب در ایران، که از زمان‌هاى دور به‌منظور تأمین آب مصرفى خانگی، مصرف احشام و کشاورزى مورد استفاده قرار مى‌گیرد شناخته شده است. چاه به مفهوم واقعى آن عبارت است از حفر گودالى عمودى که معمولاً قطر آن متفاوت است و عمق آن تا جائى امتداد مى‌یابد که از سطح آب زیرزمینى عبور کرده و به لایه‌هاى آبدار زمین برسد. فرق اساسى و عمدهٔ چاه با قنات در این است که به‌منظور استفاده از آب چاه نیاز به یک قوهٔ محرکه، ضرورى است و این نیز به‌وسیله انسان، حیوان، با دو موتور ممکن است ایجاد شود.

به‌طور کلى مى‌توان چاه‌هاى متداول در ایران را به شرح زیر نام برد:

چاه‌های دستی

چاه‌های نیمه‌عمیق

چاه‌های عمیق

چاه‌های آرتزین

چشمه‌ها

اسامی معادل قنات

در ایران و سایر کشورهای جهان برای قنات بیش از 27 اسم وجود دارد یا به عبارت دیگر، برای نامیدن این شیوه آبیاری بیش از 27 اصطلاح به کار برده می‌شود.

این اسامی در جنوب غربی آسیا عبارتند از: قونات، کنانت، کونوت، کانات، خنات، خاد، کنایت، قنات، کارذز، کاه ریز، کاه رز، کاکوریز، کهریز و چین آوواز.

اسامی معادل قنات در آفریقای شمالی: فوگارا(فقره). فقاره، فگاره، مایون، ایفلی، نگولا، ختارا، خوتارا، رتارا.

این اسامی در عربستان عبارتند از: فلج افلج، فلج.

 

قنات و تاریخچه آن

تاریخ نشان می‌دهد که بهره برداری از قنات ابتدا در ایران صورت گرفته و در دوره هخامنشی توسط ایرانیان به عمان یمن و شاخ آفریقا نیز راه یافت و سپس مسلمانان آن را به اسپانیا بردند. مهم‌ترین و قدیمی‌ترین کاریزها در ایران، افغانستان و تاجیکستان وجود دارد. در حال حاضر در 34 کشور جهان قنات وجود دارد ولی چهل هزار قنات فعال موجود در ایران چند برابر بیشتر از مجموع قنات‌ها در سایر کشورهای جهان است. مهم‌ترین قنات‌های ایران در استان‌های کویری خراسان، یزد، کرمان، مرکزی و فارس وجود دارد. قنات یا کاریز یکی از شگفت انگیزترین کارهای دسته جمعی تاریخی بشری است که برای رفع یکی از نیازهای مهم و حیاتی جوامع انسانی، یعنی آب رسانی به مناطق کم آب و تأمین آب شرب انسان، حیوان و زراعت و با کارگروهی و مدیریت و برنامه ریزی به وجود آمده است. این پدیده‌ی شگفت انگیز آب رسانی از دیرباز و از عصر آهن به عنوان یکی از منابع تأمین آب شرب و کشاورزی در مناطقی که با خطرات خشک سالی در فلات ایران روبرو بوده اند. نقش کلیدی و موثری در نظام اقتصادی و حیات اجتماعی کشور داشته و موجب شکوفایی اقتصاد کشاورزی ایجاد کار و فعالیت‌های متعدد شهری و روستایی و باعث آرامش مردم بوده است. به گواه تاریخ، و کشفیات باستان شناسی این فن آوری مهم از ابتکارات ویژه‌ی ایرانیان بوده و به تدریج، به سایر مناطق جهان، از جمله منطقه‌ی اروپا غربی، شمال آفریقا، چین و حتی به بخش هایی از آمریکای جنوبی چون شیلی راه یافته است. تاریخ قنات در ایران به طور مشخص، به دوره ایران باستان و ماقبل کتابت  و به عصر آهن بر می‌گردد. تمدن پنج هزار ساله‌ی شهر سوخته و تمدن هگمتانه و وجود قنات در این شهر دلیل روشنی بر ساخت قنات در دوره‌ی ما قبل هخامنشی است یکی از قدیمی‌ترین اسناد مکتوب شناخته شده که در آن به قنات اشاره شده. شرح هشتمین نبرد سارگون دوم، (پادشاه آشوراست که در سده هشتم قبل از میلاد می‌زیسته) علیه امپراطوری اوراتور[1] در سال 714 قبل از میلاد مسیح است (محقق فرانسوی گوبلو به کمک یک لوح اکنون در موزه‌ی لوور پاریس موجود می‌باشد). سارگون از کوه‌های زاگرس می‌گذرد و به ناحیه ای واقع در اطراف شهر اوهلو (مرند کنونی) در حدود 60 کیلومتری شمال غرب تبریز در شمال دریاچه‌ی ارومیه می‌رسد. او متوجه می‌شود که در این ناحیه رود وجود ندارد. مع هذا ناحیه ای است که با آبیاری سبز و خرم شده. اما او از این امر تعجب نمی‌کند برای این که او در دشت هایی فرمانروایی کرده که چنین تکنیک‌ها یا سیستمهایی از حداقل دو هزار سال پیش در آن‌ها معمول بوده است. اما آنچه که او را شگفت زده می‌کند. بی اطلاعی از منشاء این آب‌ها بوده است. به طور قطع، سارگون موفق شد که قنات را ببیند. اما این قنات‌ها را چه کسانی ساخته اند؟ و چه کسی این تکنیک را به منطقه آورده است؟

به استناد کتیبه‌ی سارگون، اورسای اول پادشاه هم عصر او بوده که اولین قنات را احداث کرده است. بنابراین فرمانروای آشور، رواج این تکنیک را که به گفته‌ی او پدید ه ای تازه بوده است. به اهالی آوراتور نسبت می‌دهد. از طرف دیگر در ناحیه‌ی دریاچه وان (که در ان زمان جزء خاک ایران بوده) ناظری در آغاز قرن هشتم قبل از میلاد، به وجود 21 رشته قنات اشاره کرده است. در کتابی تحت عنوان «ارمنستان در گذشته و حال» نوشته لهمان – مورخ 1925، آمده است که ابداع قنات به اوراتورها تعلق دارد و می‌دانیم که اهالی اوراتور، اعقاب بلافصل ارمنی‌ها هستند.

با استناد به مطالب اوستایی و مطابق شاه نامه‌ی فردوسی هوشنگ مخترع قنات بوده است و جم یا جمشید مخترع لباس، تبر، شمشیر، بیل، و ادوات کشاورزی است می‌دانیم که شاهان پیشدادی بر اساس داستان‌های شفاهی تا دوره‌ی زرتشت ادامه داشتند و این روایت‌ها تا زمان فردوسی در میان مردم نیز نقل می‌شدند این داستان‌های شفاهی ریشه‌ی هفت تا ده هزار ساله دارند.

اشغال فلات ایران از سوی مادها و پارس‌ها با ایجاد شهرهای بزرگ و با شکوه همراه بوده است مانند شهرهای اکباتان (همدان) و پاسارگاد پایتخت قدیمی امپراطور ماد که از سوی کوروش دوم بنیان گذاشته شد. هم چنین تخت جمشید که داریوش اول آن را در نزدیکی پاسارگاد به وجود آورد و به صورت پایتخت هخامنشیان درآمد. شهر راگس یا راجس (ری) در چند کیلومتری شهر ری کنونی یکی از پر جمعیت‌ترین شهرها بود. تمامی این شهرها با استفاده از سیستم قنات توانستند آب خود را تأمین کند و به حیات خود ادامه دهند زیرا در آن زمان رودها و یا چشمه هایی بیش از امروز وجود نداشته است. اما به هر حال قدیمی‌ترین قنات ثبت شده در تاریخ به سه هزار سال پیش (30 قرن قبل) بر می‌گردد که در آذربایجان و ارمنستان حفر گردیده است. پی آن در دوره‌ی داریوش کبیر (486 – 521 ق.م) که اوج شکوفایی و اقدامات آبیاری و حفر کاریز در سر تا سر فلات ایران به شمار می‌رود. قنات‌های متعددی در قلمرو فلات ایران و در عمان و مصر حفر شده است. بر اساس کاوش‌های باستان شناسی این باور وجود دارد که کاریزهای ایجاد شده در نواحی جنوبی خلیج فارس، خراسان، یزد و کرمان در دوره‌ی هخامنشیان ساخته شده و قنوات قدیمی قم و بسیاری دیگر از مناطق ایران در عصر ساسانیان و قنوات تهران در دوره‌ی صفویه و قاجاریه حفر شده است از مطالعه‌ی کاری مقدس محسوب می‌شده است. در وندیداد[2] که زرتشتیان آن را کتاب الهی می‌دانند و بعضی نیز آن را دایره المعارف فرهنگ باستان محسوب می‌کنند چنین جملاتی وجود دارد: «سوگند یاد می‌کنم به جاری کردن آب خنک در خاک خشک (کاریز) و عمارت راه و سوگند یاد می‌کنم به زراعت و کاشتن درخت میوه» آقای گوبلو، دانشمند فرانسوی که حدود بیست سال در ایران اقامت داشته و در زمینه‌ی آب در ایران کار کرده است، این سیستم باستانی دست یابی به آب زیرزمینی را قابل مطالعه می‌یابد و بر این اساس وقتی به وطن خود (فرانسه) بر می‌گردد موضوع دکترای خود را قنات انتخاب می‌کند و با سفرهای متعدد به مناطق مختلف جهان و با استفاده از 534 منبع عظیم، تحقیقی، کتاب یا تز دکترای خود را تحت عنوان «قنات فنی برای دست یابی به آب در ایران» می‌نویسد او در این نوشته خود ثابت می‌کند که قنات اختراع ایرانیان است و ده‌ها قرن هم قدمت دارد در حالی که چینی‌ها فن قنات را تازه چند قرن پس از ایرانیان آموخته اند، گوبلو در کتاب خود که در سال 1979 انتشار یافته می‌نویسد« همه چیز دال بر آن است که نخستین قنات‌ها در محدوده‌ی فرهنگی ایران ظاهر شده اند و انگیزه‌ی اصلی از حفر قنات، باور و در میان ترک‌های شرقی و اعراب که فرهنگ کوچه نشینی داشته اند رونق نیافته است». گوبلو ده‌ها صفحه از کتاب خود را به بررسی صدور شدن فن قنات از ایران به دیگر کشورهای شرق و غرب و غیره اختصاص داده است اما برای جلوگیری از طولانی شدن مقاله فقط به ذکر نکات زیر که در واقع نتیجه گیری کوچکی از نوشته‌های مهم این دانشمند فرانسوی است اکتفا  می‌شود: این دانشمند در نتیجه‌ی سالها تحقیق و نیز سفر به کشورهای مختلف و هم چنین استفاده از صدها منبع، معتقد است که خاستگاه اصلی قنات ناحیه‌ی آذربایجان غربی ایران و ارمنستان فعلی در منطقه‌ی معادن سرب این نواحی می‌باشد و این فن دست یابی به آب زیرزمینی، در محیط فرهنگی ایران در اوائل هزاره‌ی اول قبل از میلاد مسیح، اختراع شد و سپس به سرعت در دیگر نقاط کشور و در خارج از آن رواج یافت این فن دست یابی به آب زیرزمینی در سال‌های 800 قبل از میلاد به وسیله‌ی کشاورزان در داخل فلات ایران رواج پیدا کرد و از آن جا به سایر نقاط جهان گسترش یافت. به عنوان مثال حدود 500 سال قبل از میلاد مسیح ایرانیان، آموزش فن حفر قنات را به مصر و حدود 750 میلادی مسلمانان بنی امیه این فن را از آن جا به اسپانیا منتقل کردند و سپس از آن به مراکش منتقل شد و حدود سال 1520 میلادی به  آمریکا به ویژه منطقه‌ی لس آنجلس فعلی، انتقال یافت(به موجب بررسی ها، آب لس آنجلس آمریکا ابتدا به وسیله‌ی قنات تأمین می‌شده است) و در سال 1540 میلادی به ناحیه‌ی پی کارد شیلی منتقل شده است. بررسی‌های گوبلو ثابت می‌کند که سیستم قنات تازه در سال 1780 یعنی در حدود 225 سال قبل به چین شرقی (ناحیه تورفان) رسیده است.

تعریف فنی از واژه‌ی قنات

مجموعه ای از چند میله و یک کوره (یا کوره‌های ) زیر زمینی که با شیبی کم‌تر از شیب سطح زمین آب موجود در لایه (یا لایه های) آب دار مناطق مرتفع زمین یا رودخانه‌ها یا مرداب‌ها و برکه‌ها را به کمک نیروی ثقل و بدون کاربرد نیروی کشش و هیچ نوع انرژی الکتریکی یا حرارتی یا جریان طبیعی جمع آوری می‌کند و به نقاط پست‌تر می‌رساند به عبارت دیگر، قنات را می‌توان نوعی زه کش زیر زمینی دانست که آب جمع آوری شده توسط این زه کش به سطح زمین آورده می‌شود و به مصرف آبیاری یا شرب می‌رسد.

چند نمونه از قنات‌های ایران

در حال حاضر عمیق ترین  قنات ایران، قنات قصبه‌ی گناباد است حدود 340 متر عمق مادر چاه آن، و طولانی‌ترین قنات در منطقه‌ی یزد قرار دارد با طول 100 کیلومتر قنات قصبه گناباد پوشینه‌ی تاریخی 2500 ساله دارد و بیش از دو هزار هکتار اراضی کشاورزان این شهرستان را به صورت سنتی آبیاری می‌کند. در قنات قصبه با 33133 متر طول 340 متر عمق و 470 حلقه چاه که در دوران هخامنشییان و یا قبل از آن حفر شده است یا یک محاسبه‌ی سر انگشتی می‌توان گفت 56 هزار تن خاک و سنگ برای حفر مادر چاه و چاه‌های عمودی اتصالی و کانال افقی سراسری توسط کارگران و مقنیان جابه جا شده است و جابه جایی این حجم خاک بدون تردید کمتر از عظمت اهرام مصر نیست قنات قصبه به عنوان عمیق‌ترین قنات دنیا، میراث فرهنگی و تمدنی عظیمی است و بدون شک یکی از عجایب تمدن بشری به شمار می‌رود. قنات قصبه از نظر طولی (60 کیلومتر) دومین قنات ایران بعد از قنات زارچ یزد محسوب می‌شود و پر آب‌ترین قنات منطقه‌ی کویری است.

پر آب‌ترین قنات ایران، قنات اکبرآباد فسا است و قدیمی‌ترین قنات ایران، قنات ابراهیم آباد اراک می‌باشد و عجیب‌ترین قنات ایران، قنات دو طبقه‌ی مون اردستان است که حدود 800 سال پیش احداث شده است. این قنات چاه‌های مشترک ولی مادر چاه‌ها و مظهر متفاوت دارد. قنات‌های تهران و ری که دشت ورامین را آبیاری می‌کردند تا 30 سال قبل جزء پر آب‌ترین قنات‌های دنیا بودند ولی در 20 سال گذشته به دلیل تخریب مادر چاه‌ها و عدم لایروبی از رونق افتاده اند. تاریخ حفر این قنات‌ها به دوره‌ی صفوی و قاجاریه بر می‌گردد. در تهران حدود 300 قنات وجود دارد که بعضی از آن‌ها یکدیگر را به صورت ضربدری قطع می‌کنند قنات‌های تهران در منطقه‌ی محمود آباد به دلیل خاک برداری‌های زیاد کوره پزخانه‌ها و به دلیل عمق کم، به صورت روباز مسیر خود را تا ورامین ادامه می‌دهند. یکی دیگر از قنات‌های جالب و قدیمی ایران قنات کیش می‌باشد که در سال 1371 کشف شد. قنات دو هزار ساله کیش با شهر زیرزمینی ساخته شده در آن از مکان‌های دیدنی کیش است. در مسیر این قنات، چاه هایی به چشم می‌خورد که در گذشته برای لایروبی قنات حفر شده بود تا کنون 200 حلقه از این چاه‌ها در مسیر قنات شناسایی شده است که فاصله هر کدام از یکدیگر 14 تا 16 متر می‌رسد. سقف قنات را لایه‌های مرجانی به ضخامت 2 تا 15 متر و لایه‌های زیرین قنات را خاک نفوذناپذیر مارنی تشکیل می‌دهد که این خاصیت باعث شده است تا آب بارانی پس از نفوذ از لایه‌های مرجانی در عمق نفوذ ناپذیر زمین تشکیل سفره‌های آب زیرزمینی را بدهد. چهار کیلومتر از مسیر این قنات تاکنون حفاری و لایروبی شده است و هم اکنون در عمق 15 متری این قنات شهری زیرزمینی با کاربری سیاحتی و تجاری در حال ساخت و تکمیل است.

در حال حاضر در ایران حدود 40000 قنات به طول 272000 کیلومتر وجود دارد که فقط در استان خراسان 7230 رشته قنات به آب دهی 1850000000 سانتی متر مکعب در ثانیه وجود دارد یعنی 9 برابر ذخیره‌ی سد کرج و 140 برابر ذخیره‌ی سد طرق، در تهران، دست کم 300 رشته قنات شناخته شده، خفته اند که طول بعضی از آن‌ها به 18000 متر می‌رسد.

ابزار و وسایل جهت حفر قنات

چرخ چاه

چرخ چاه اصلی‌ترین ابزار برای حفر چاه، حفر قنات و لایروبی قنات است زیرا بدون آن امکان کشیدن بار از ته چاه و دل قنات وجود ندارد. چرخ چاه ظاهراً ابزاری ساده است. اما از نظر فنی پیچیدگی‌های مهمی دارد. به خصوص چرخ چاه هایی که با آن‌ها می‌بایست خاک را از چاه‌های عمیق بالا کشید. چرخ چاه در قدیم تماماً از چوب ساخته می‌شد اما امروزه بعضی از عناصر آن به خصوص محور میانی لوله ای آهنی است.

طناب، ریسمان

ریسمان یکی از مهم‌ترین ابزار حفر قنات است. زیرا کشیدن خاک و در موارد استثنایی مثل موقع خطر بالا کشیدن مقنی به وسیله‌ی آن انجام می‌شود، لذا استحکام و وزن ریسمان بسیار مهم است. هر چه عمق بیش‌تر باشد ریسمان باید ضخیم‌تر باشد و در نتیجه سنگین‌تر می‌گردد. در یک چاه 300 متری وزن ریسمان از وزن خاکی که بالا کشیده می‌شود بیشتر است یک ریسمان 300 متری که حداقل 150 کیلو وزن دارد حداقل 2 برابر وزن خاکی است که می‌شود با آن بالا کشید.

دلو

دلو (که به فتح دال و سکون لام و واو تلفظ می‌شود) ظرفی لاستیکی همانند سطل با بدنه ای بلند‌تر از آن است با دستگیره فلزی که درزهای آن معمولاً به وسیله‌ی میخ دوخته شده و از وزن زیادی برخوردار است. دلو لاستیکی از تیوپ‌های بزرگی و یا از لاستیک نازک شده‌ی تراکتور ساخته می‌شود. معمولاً این دلوهای بزرگ و سنگین برای چاه هایی است که با دینام خاک از چاه کشیده می‌شود. این گونه دلوهای سنگین در چرخ چاه دستی کاربرد چندانی ندارد.

در قدیم دلو از پوست گوساله یا بز ساخته  می‌شد. دلو پوستی از دلوهای لاستیکی وزن کمتری داشت و کشیدن آن نیز در کف قنات با سهولت بیشتری همراه بود. دلو پوستی یا از ابتدا از پوست‌های دباغی شده و آماده شده ساخته می‌شد و یا از مشک‌ها و انبان‌های کهنه و فرسوده ای بود که دوباره مورد استفاده قرار می‌گرفت.

دهانه‌ی دلو گشاد بوده و برای باز نگاه داشتن آن از چوب انار، یک حلقه‌ی دایره، معروف یه چمبره ساخته می‌شد و در جوف دهانه قرار می‌گرفت. به دو سمت دهانه نیز دو سر طناب کوتاهی بسته می‌شد که نقش دسته دلو را داشته و در وقت نقل و انتقال آن مورد استفاده قرار می‌گرفت.

کلنگ و بیلچه

این دو ابزار از جمله وسایل ضروری مقنیان است. بیلچه در همه حال تقریباً یکسان است اما نوع کلنگ به تناسب فضای کار و جنس خاک فرق می‌کند. در اوایل کار و جهت کندن خاک‌های سست، کلنگ سبک آهنی کارساز است. اما زمانی که مقنی بخواهد در لایه‌های سفت و محکم مثل کنگلومرا[2]کار کند یا تونلی را از رسوبات آهکی معروف به تورس عبور دهد نیاز به کلنگ فولادی و سنگین دارد تا نوک یا نیش کلنگ خم نشود و وزن زیاد کلنگ باعث وارد آمدن ضربه ای محکم شود. در بعضی موارد کلنگ به تنهایی کارساز نیست بلکه به قلم و پتک نیز نیاز است و گاه این زمانی است که بخواهند در میان سنگ یا لایه‌های بسیار محکم و متراکم پیش بروند. بیلچه دارای دسته‌ی کوتاه چوبی است و تنه‌ی اصلی آهنی بیلپه هم کوچکتر از بیل‌های معمولی است. بیلچه ابزار معمولی مقنی‌ها است اما هر گاه دلوکش بخواهد مقدار زیادی خاک را از دم کار عقب بکشد ترجیح می‌دهد که از کج بیل استفاده کند. تفاوت کج بیل و بیل معمولی در این است که بدنه‌ی کج بیل از ناحیه‌ی شانه برگشته و نسبت به امتداد دسته نزدیک به نود درجه انحنا دارد. کج بیل نیز دارای دسته‌ی کوتاه می‌باشد.

چراغ

معمولاً داخل قنات تاریک است و نقش چراغ بسیار تعیین کننده است در گذشته‌های دور برای روشنایی کوره‌ها و داخل چاه قنات از چراغ روغنی یا پیه سوز استفاده می‌کردند و برای پیش گیری از دم گرفتگی در آن‌ها روغن منداب  می ریختند. التبه از پیه هم می‌توانستند استفاده کنند اما مقنی‌ها روغن منداب[3] را بر پیه ترجیح می‌دادند، زیرا بو و دم گرفتگی بسیار کم‌تری داشت. چراغ روغنی یا پیه سوز سفالی بود و ظاهری گلابی شکل داشت که به دنبال آن دسته ای تعبیه شده بود. روغن را در مخزن آن می‌ریختند و از پنبه‌ی آب ندیده فتیله ای می‌پیچیدند و در آن قرار میدادند و سر فتیله را بر روی زایده‌ی ناودانی شکل می‌گذاشتند و آن را شعل ور می‌کردند. روغن به مرور جذب فتیله شده در سر فتیله با نور زرد رنگی می‌سوخت.

تیم حفر قنات:

یک گروه مقنی به 5 نفر تقسیم می‌شوند. 1- کلنگ دار یا مقنی که در واقع سرگروه نیز هست و به حفر زمین می‌پردازد. 2- گل کش که گل‌های کنده شده توسط کلنگ دار را به دست گل بند می‌رساند، 3- گل بند که گل‌ها را به بالا می‌فرستد، 4- چرخ کش که چرخ را بالا می‌کشد و پا چرخی که سطل‌ها را خالی می‌کند.

  5- معمولاً کنار این‌ها یک سراستاد یا استاد مقنی وجود دارد که  بر کارها نظارت می‌کند.

 کلنگ دار یا مقنی به دلیل حساسیت و اهمیت کارش از جایگاه اجتماعی بسیار بالایی در جامعه برخوردار بوده است، زیرا همیشه قنات احتمال ریزش دارد و بیشترین خطر، کلنگ دار را تهدید می‌کند. به خاطر همین کلنگ دارها هر وقت که برای حفر قناتی می‌روند، وصیت می‌نویسند و غسل می‌کنند و سعی می‌کنند که لباس سفید به تن کنند چون اگر قنات بریزد کسی نمی‌تواند او را بیرون بیاورد و آن لباس سفید در واقع کفن او  می شود. به همین خاطر مقنی‌ها همیشه از قداست خاصی در نزد افکار عمومی برخوردارند. آن‌ها می‌بایست واجد یک سری شرایط اخلاقی خاص باشند. به عنوان مثال می‌بایست همیشه آدم پاک و طاهری باشند و از خصایص اخلاقی بهره برده باشند.

مقنی‌ها چطور از وجود آب در یک نقطه در زیر زمین با خبر می‌شدند؟ در واقع آن‌ها چطور پی به وجود آب آن هم در اعماق خاک می‌بردند؟ اگر بخواهیم به تک تک فنون و روش هایی که مقنی‌ها به کار می‌گیرند تا پی به وجود آب ببرند بپردازیم باید مجال دیگری را فراهم کنیم. اما اگر بخواهیم به طور خلاصه در این مورد صحبت کنیم باید بگویم یکی از چیزهایی که باعث می‌شود مقنی به وجود آب پی ببرد روییدن علف‌های مخصوصی هستند که اگر جایی سبز شوند نشان می‌دهند ریشه شان رد آب است. وقتی مقنی‌ها مادر چاه را حفر می‌کنند دقیقاًٌ جای آن را می‌دانند. شروع حفر قنات نیز از مظهر قنات است. آن‌ها برای این که بفهمند تا چه حد مسیر را درست حفر می‌کنند همیشه به پشت سر خود توجه می‌کنند اگر نور را در پشت سرشان دیدند بدان معنی است که درست حفر کرده اند در غیر این صورت متوجه می‌شوند که راه را اشتباه رفته اند.

اصولاً قنات‌ها از چه اجزایی تشکیل شده اند؟

قنات، مجرایی زیر زمینی است که آب را از نقاط بالا دست به پایین دست منتقل می‌کند. این اجزاء سپس به مادر چاه می‌رسد. در ضمن بستر قنات را کوره یا راهرو قنات می‌نامند که در زمان‌های دور سنگ چین بوده سپس به مرور زمان سفالی شده و بعد از سفال آجری و جدیداً ریسمانی شده اند. هر قنات حدود 100 تا 200 متر حریم دارد. یعنی در این حریم قنات دیگری نمی‌تواند حفر شود. البته ما قنات هایی را نیز داریم که 2 طبقه درست شده اند و بیشتر در یزد در نقاطی چون مهر یز، زارچ و اشک زر و هم چنین در کرمان و خراسان به چشم می‌خورند. در منابع آمده است که سیستم آب رسانی ساسانیان بسیار پیش رفته و کامل بوده است. در این سیستم پیش رفته قطعاً قنات نقش عمده ای را ایفا می‌کرده است.

بررسی نمونه ای از به کارگیری قنات در صنعت گردشگری

کاریز کیش که بیش از دو هزار سال قدمت دارد و در گذشته آب شیرین قابل شرب ساکنان جزیره را تأمین می‌کرده، تا دو سال دیگر به یک شهر زیر زمینی شگفت انگیز تبدیل می‌شود که سه کیلومتر وسعت خواهد داشت. طراحان این شهر زیرزمینی می‌کوشند تا در پروژه بازسازی کاریز کیش، علاوه بر حفظ بافت تاریخی آن کاربری‌های جدیدی از این شهر زیر زمینی به دست آورند. در بخش روی زمینی این شهر که در زمینی به مساحت 63 هزار متر مربع تدارک دیده خواهد شد، بخش هایی چون غرفه‌ی صنایع دستی ایران و جهان، رستوران سنتی و جدید، موزه، سالن آمفی تئاتر، سالن کنفرانس و گالری‌های هنری بر پا می‌شود. شهر کاریز در عمق 16 متری زمین قرار دارد و سقف آن هشت متر ارتفاع و بیش‌تر سقف آن مملو از سنگواره صدف و مرجان هایی است که با نظر کارشناسی 270 تا 570 میلیون سال قدمت دارد و تک تک آن شناسایی شده و دارای شناسنامه‌ی رسمی هستند. سرمایه گذار باز سازی این شهر زیر زمینی بر این باور است که قرار گرفتن آن در دل جزیره‌ی مرجانی و امکان بازدید از صدف‌ها و مرجان هایی که در اعماق اقیانوس‌ها قرار دارند. می‌تواند این بخش از جزیره‌ی کیش را به یکی از ابنیه‌های منحصر بفرد دنیا تبدیل کند. این شهر زیر زمینی تنها بنایی است که سقف آن مملو از صدف‌ها و مرجان‌های طبیعی است. در زمان حاضر دو راه برای بازدید از صدف‌ها و مرجان‌ها وجود دارد که شامل بازدید از محوطه‌های طبیعی و غواصی در آب‌های آزاد است. اما با تکمیل این شهر، طبعت گردان می‌توانند بدون واسطه از بزرگترین مجموعه‌ی مرجانی دنیا بازدید کنند. خاک‌های برداشت شده از کاریز دارای خواص درمانی زیادی است که در «گل درمانی» استفاده‌های فراوانی دارد.

شمای قنات

در بعضی از منابع اشکال متنوعی از قنات ترسیم شده است، گر چه نویسندگان این منابع در اصول و در به تصویر کشیدن مکانیسم قنات با هم توافق دارند، ولی در نام گذاری و تشریح اجزای آن سلیقه‌های گوناگونی را عرضه کرده اند. برش طولی یک قنات را در شکل مشاهده می‌کنیم. این تصویر با استفاده از اشکال منابع مختلف و تلفیق آن‌ها با همدیگر به وجود آمده است.

کاربرد‌های گوناگون قنات و کاریز در ایران و جهان

با توجه به منابع متعدد ایرانی و خارجی مشخص می‌شود که قنات از جنبه‌های گوناگونی مورد توجه واقع شده و کاربرد‌های فراوانی دارد. عمده‌ی کاربرد‌های گوناگون انواع قنات در ایران و جهان عبارتند از:

تأمین آب شرب انسان و دام‌ها و مصارف کشت و کار که حیات و بقای انسان بدان وابسته بوده است. در استان خراسان و حتی در همین منطقه‌ی گناباد و قهستان در کتب سیاحان و جغرافی نویسان از آبادی‌های زیادی نام برده شده که امروزه هیچ آثاری از آن‌ها وجود ندارد علت اصلی رها شدن این روستاها وابستگی آن‌ها به آب قنات و سپس خشک شدن آن بوده است. البته در بعضی موارد زلزله و شیوع بیماری‌های مسری و خشک شدن آن بوده است. البته در بعضی موارد زلزله و در بسیاری از موارد خشک شدن قنات منجر به جابجایی روستاها می‌شود. مثلاً در زیبد در منطقه‌ی قنات کهنه و حمام کهنه وجود دارد که نشان می‌دهد در یک دوره در منطقه موسوم به پای چنار استقرار داشته است و در دوره‌ی دیگر در منطقه‌ی پای قلعه و خود قلعه نیز ابتدا قلعه ای با دیواره‌های گلی بوده است و سپس در دوره‌ی ساسانی بر روی بقایای قلعه گلی قلعه‌ی نو با سنگ بنا نموده اند این جابه جایی‌ها همگی به خاطر نزدیک شدن به سرچشمه‌ی قنات بوده است و این وابستگی مردم را به قنات می‌رساند.

منافع شیرین کردن اراضی یا احیای قنوات: قنات‌ها نه تنها باعث استخراج آب‌های زیرزمینی می‌گردند بلکه این سیستم باعث:

 1- شیرین کردن اراضی شور می‌شود.

2- تأمین آب شیرین در جزایر مناطق گرمسیر مانند جزایر خلیج فارس.

3- تغذیه مصنوعی لایه‌های آب دار زیر زمینی به روش مهار قنوات

4- آبادانی کویرها توسط قنوات

5- تعادل زیستی توسط قنات ها

6- کارکردن آسیاب‌ها با قنات ها

7- نقش همیارها و تعاونی‌های سنتی ایجاد شده به وسیله قنات

8- سیستم قنات به عنوان عاملی برای جلوگیری از سیلاب درون شهری

تا به حال چند حلقه از قنات‌های قدیمی به ثبت رسیده اند؟

تا امروز هیچ قناتی ثبت نشده است. ما در بخش ثبت یک سری اسناد و مدارک را که واجد ارزش ثبت باشند باید ارائه داد تا ثبت شوند ولی چون باستان شناسان متولی امور ثبتی هستند تاکنون اقدامی برای ثبت این قنات‌ها نکرده اند. شاید اگر مردم شناسان هم در امور ثبتی دخالت داشتند می‌توانستند در این زمینه کاری انجام دهند.

قنات‌ها از زمان شکل گیری و ابداع تاکنون  

تنها چیزی که تغییر کرده مصالح مورد استفاده در سنگ چین بوده است که همان طور که گفته شد اول سنگ چین و بعد آجر و حالا سیمانی شده است و گرنه باقی اجزای قنات دچار تغییر و تحول نشده اند. نکته دیگری که نه در مورد قنات بلکه در مورد آب وجود دارد این است که آب برای ایرانیان فقط یک ماده حیات بخش نبوده است. بسیاری از باورها، رسوم  و عقاید ایرانی حول محور آب شکل گرفته است و چنان که می‌دانیم در ایران باستان جشن‌های متعددی برای آن برگزار می‌شده است.

تقدس قنات نزد ایرانیان

کسی از اهمیت آب در نزد ایرانیان باستان بی خبر نیست.  بگونه ای که ایرانیان در آب روان، تن نمی‌شستند و آن را آلوده نمی‌کردند. با ورود اسلام مقداری از این قداست کم شد و یک وقفه  ی 200 ساله پیش آمد اما همان طور که گفته شد در دوره‌ی طاهریان کسی پیدا می‌شود که قنات‌ها را دوباره لایه روبی می‌کند تا قداست و اهمیت آب را دوباره زنده کند. به طبع این اتفاق آیین‌های کهن دوباره زنده شدند و دوباره بخش عمده ای از فرهنگ ما را در برگرفتند. یکی از بهترین و جالب‌ترین باورها و رسومی که پیرامون قنات‌ها وجود دارد عروسی قنات است! در یک روستا وقتی قناتی آبش کم یا خشک می‌شود برایش عروسی می‌گیرند. این جشن هم اوایل بهار و تقریباًٌ اواخر اسفند وقتی که اهالی دیگر از آمدن آب قنات نا امید شدند صورت می‌گیرد. برای این جشن یک زن بیوه را که جوان است و شوهرش مرد خوبی بوده و از هم طلاق نگرفته بوده اند در آن روز به خصوص که 4 یا 5 روز قبل از عید نوروز است به هیأت  عروس در می‌آورند و با شادی و هلهله و پای کوبی و هم چنین خوراک‌های مخصوص عروس به مادر چاه می‌برند و او داخل قنات می‌شود. علی القاعده نیز باید بدون لباس باشد و با آن آب غسل کند و شب را در قنات بگذراند. به اصطلاح می‌گویند قنات نر شده و باید به آن زن داد. فردای آن روز زن از قنات بیرون می‌آید و تمام روستا به او احترام می‌گذارند و هزینه‌های زندگی او را تا آخر تأمین می‌کنند و او از آب و محصول سهم می‌برد. اما از آن پس نباید دیگر ازدواج کند، چرا که مردم معتقدند او زن قنات است و قنات هم زنش را هیچ وقت طلاق نمی‌دهد. این رسم به نوعی از میترائیسم گرفته شده است. خیلی از معابد میترائیسم در مراغه و نقاط دیگر دارای سردابه هایی است که میترا درون آن‌ها زندگی می‌کند و این رسم شاید از آن منشعب شده باشد.

نر بودن قنات به چه معناست؟

در بیشتر نقاط ایران قنات‌ها را با عنوان نر و مادر اطلاق می‌کنند و هر کدام مشخصات مخصوص به خود را دارند. آب نر معمولاً یک سری خصوصیات دارد. مثلاً پر زور است، از لحاظ آشامیدن سنگین است و معمولاً در آبیاری خرابی به بار می‌آورد. گل آلود است، املاح دارد و در جویی اگر جاری می‌شود در آن علف هرز کم‌تر سبز می‌شود ولی قنات ماده آب سبکی دارد، در مسیری که می‌رود علف هرز سبز می‌شود، با آرامش حرکت می‌کند، آب بسیار سبکی دارد، املاح خیلی کمی دارد و هنگام آبیاری اصلاً اذیت نمی‌کند. محصولاتی که از این آب سیراب می‌شوند بار بیشتری می‌دهند و همیشه هم زلال است. در واقع قناتی که ماده باشد در طول سال همیشه یکسان آب دارد حالا چه بارندگی باشد و چه نباشد.

وضعیت امروز قنات‌ها و اقدامات مورد نیاز آنها

بجز بررسی اجزاء آن کار زیادی لازم نیست که انجام شود همین که ترمیم و باز سازی شوند، و مدام به وضعیت شان رسیدگی شود آن‌ها می‌توانند تا سال‌های سال زنده بمانند. همان طور که تاکنون مانده اند. قنات‌ها هنوز هم بخش عمده ای از آب شرب تهران را تأمین می‌کنند و این اصل در همه جای کشور مصداق دارد و برای بهره گیری از آنها پیوسته باید به آنها رسیدگی گردد.

اصول عمومی عملیات نجات در سوانح

تقریباً در تمام سازمان‌های آتش نشانی جهان و همچنین بخش‌های ایمنی آن گروه‌های ویژه با تجهیزات و وسایل و ابزار مهندسی خاص تشکیل گردیده و هدف این گروه‌ها که به گروه نجات و بعضی‌ها تجسس و نجات (Search and Res que) موسومند، عبارت است از شرکت در حوادثی که جان افراد در خطر یا قسمتی از اعضای بدن افراد محبوس و در معرض خطر باشند که عموما این گروه‌ها به منظور  رها سازی و نجات و همچنین ایمن سازی و احتیاط در حوادث شرکت می‌کنند.

تیم نجات دارای دو وظیفه عمومی و کلی می‌باشد که عبارتند از:

  1. نجات جان افراد و یا اعضای بدن آنها که در معرض خطر و محبوس شده باشد.
  2. برای ایمن سازی و احتیاط در محیط زندگی انسان ها

البته گروه‌های دیگری نیز در رابطه با نجات جان انسان‌ها در تلاشند همانند اورژانس پزشکی، هلال احمر، ... که آتش نشانی‌ها نیز با تشکیل گروه‌های نجات و امداد، حوادث و سوانح بخصوصی را زیر پوشش امداد رسانی قرار می‌دهند که با وظایف دیگر نهادهایی که در این زمینه فعالیت دارند، تداخل ننمایند.

گر چه در مجموع وظایف همه را در یک قالب (نجات جان انسان) می‌توان بیان کرد ولی بعضاً حادثه هایی که دارای شرایط خاص می‌باشند به حوزه عمل تیم نجات آتش نشانی مربوط می‌شوند.

 

شرایط حادثه

  1. جان انسان یا اعضای بدن او خطر و محبوس شده باشد.
  2. احتیاج فوری به کمک و نجات داشته باشد.
  3. احتیاج به تجهیزات ویژه و دستگاه‌های مختلف تخصصی همراه با افراد مطلع از نحوه کاربر آنها باشد.
  4. احتیاج به افراد با تجربه در عملیات نجات و امداد باشد که ضمن آموزش کافی دارای تجربه کاری مفید باشند.

موارد فوق در هر حادثه ای وجود داشته باشد گروه نجات را ملزم به شرکت در عملیات رها سازی و نجات می‌نماید.

از طرف دیگر وظایف تیم نجات همانطور که قبلاً ذکر گردید ایمن سازی می‌باشد که این خود نیز باید دارای شرایطی باشد تا تیم‌های نجات به منظور ایمن سازی وارد عمل شوند و آن شرایط عبارتند از:

  1. احتیاج فوری به ایمن سازی باشد.
  2. احتیاج به وسایل و تجهیزات خاص باشد.

به علت اینکه گروه نجات متشکل از افراد با تجربه و مجهز به تجهیزات و وسایل تخصصی مختلف بوده و دارای سرعت عمل و دقت زیادی می‌باشند علاوه بر اهداف خود در صورت نیاز به کمک و همیاری دیگر ارگان‌ها نیز اعزام می‌گردند.

برای مثال: چنانچه در اثر سقوط درخت سد معبر شده و عرض خیابان بسته شده باشد به کمک نیروهای انتظامی شتافته و با قطعه قطعه کردن درخت رفع سد معبر می‌کنند و راه را برای عبور و مرور دیگران باز می‌کنند.

 

همچنین تیم‌های نجات به منظور تسهیل در عملیات از دیگر  ارگان‌ها نیز کمک می‌گیرند مثلاً: به منظور رفع موانع قانونی و همکاری‌های لازم درخواست کمک و همکاری از ارگان‌های زیر را می‌نمایند:

  1. نیروهای انتظامی: برای حل مسائل حفاظتی و انتظامی و ایجاد محیطی منظم و مناسب جهت فعالیت گروه نجات در محل حادثه.
  2. اورژانس پزشکی: جهت انجام کمک‌های نخستین و اعزام آسیب دیدگان به مراکز درمانی.
  3. سازمان آب، برق و گاز: جهت همکاری‌های لازم و قطع و وصل نمودن انشعاب گاز، برق و آب در منطقه مورد نظر.
  4. مسئولین قضائی: برای صدور مجوز ورود به مکان هایی که توسط دادستانی مهر و موم شده است.
  5. نیروهای درون سازمانی:

الف) نیروی پشتیبانی جهت اعزام بالابر، نردبان 32 متری، گریدر و لودر و...

ب) کارشناس ارشد: جهت علت یابی موارد مشکوک

ج) افسر آماده: جهت هماهنگی نیروهای مستقر در محل حادثه هایی که به چند گروه برای فعالیت احتیاج است و همچنین مدیریت و تدارکات عوامل حاشیه ای سوانح و حوادث.

آموزش ایمنی:

برای اینکه تیم‌های نجات از یک عملکرد ایمن و مطمئن برخوردار گردند تا صدمات بیشتری را متوجه مدد خواه و خود نکنند و نتیجه عمل با موفقیت همراه باشد لزوم فراگیری نکات ایمنی و کسب تجربه اجتناب ناپذیر می‌باشد.

عوامل موثر در آموزش ایمنی عبارتند از:

محیط، وضعیت ادراک، مهارت و معلومات که در آموزش 83% نقش دارند.

بوئیدن 4% ، شنیدن 10% ، لمس کردن 2%، و چشیدن 1% آموزش را عهده دار می‌باشند.

تعریف حادثه:

حادثه عبارت است از پدیده ای که معمولاً بصورت غیر منتظره پیش می‌آید که منجر به زیان جانی یا مالی یا هر دو برای فرد یا جامعه می‌گردد.

تعریف ایمنی

عبارت است از ایجاد اوضاع و احوال و شرایطی که از وقوع حوادث و سوانح جلوگیری کرده و از خسارت و صدمات جانی و مالی پیشگیری نماید.

 حوادثی که معمولاً گروه نجات در آنها شرکت می‌نمایند عبارتند از:

  1. محبوس شدن در چاه و قنات در اثر سقوط و گاز گرفتگی یا ریزش.
  2. محبوس شدن در زیر آوار.
  3. محبوس شدن در کابین آسانسور یا داخل چاهک آن بعلل مختلف.
  4. محبوس شدن در اتومبیل‌های سانحه دیده.
  5. محبوس شدن در هواپیمای سقوط نموده.
  6. محبوس شدن در کابین‌های قطار در مواقعی که سانحه ای رخ داده.
  7. محبوس شدن در رودخانه و نهر در اثر سقوط و یا پرتاب به رودخانه.
  8. محبوس شدن در دریاچه، آبگیری ها، سدها، استخرها در اثر غرق شدن و سقوط.
  9. محبوس شدن در زیر بهمن.
  10. محبوس شدن در اطاقها و ساختمان ها، برق گرفتگی، خود کشی و...
  11. گمشدن در کوهستان.
  12. محبوس شدن دست در چرخ گوش.
  13. محبوس شدن دست در ماشین‌های صنعتی، دستگاه نورد، دستبندها
  14. محبوس شدن انگشت دست در انگشتری، حلقه ها، واشرهای فلزی مجرای شمع سیلندر موتور، زنجیر چرخ، چرخ خیاطی.
  15. محبوس شدن پا در لای نرده روی جوی آب و بلوک‌های سیمانی روی جوی آب – مجراهای خروجی آب بدون حفاظ.
  16. محبوس شدن سر در لابه لای نرده ها.

 

ایمن سازی هایی که تیم نجات آتش نشانی در آن شرکت می‌کند:

  1. ایمن سازی محیط زندگی و کار انسان از وجود حیوانات سمی و خطرناک (مار، سگ ها، حیوانات وحشی(خرس، شیر، پلنگ) حیوانات تحریک شده (گاو، سگ، خوک)
  2. آژیر
  3. ایمن نمودن معبر عمومی از وجود احتمال سقوط اجسامی که از محل خود جدا شده و معلق مانده اند مانند: شیروانی، تابلوهای بزرگ
  4. باز بودن شیر آب منازل (آپارتمانی) در نبود صاحب خانه و احتمال آوار در اثر جمع شدن آب در منزل.
  5. اقدام به خودکشی به طریقه انداختن خود از بلندی و یا تهدید پرتاب کسی توسط شخص دیگر از ارتفاع.
  6. دیوانگان یا بیماران روانی که در ارتفاع قرار گرفته و احتمال صدمه زدن به خود یا دیگران را دارد.
  7. احتمال سقوط درختی که در اثر باد از جای خود کنده شده و در اثر سقوط احتمالی به ساختمان‌های مجاور آسیب می‌رساند.

کمک به دیگر ارگان ها

  • برای خارج ساختن اجساد قربانیان جنایت از گودال ها، چاه ها، رودخانه، نهرها (که البته مدتی است به دلیل کمبود نیرو، سازمان آتش نشانی به اعزام جهت این قبیل موارد موافقت ندارد)
  • برای برداشتن موانعی مانند درخت که سقوط نموده و عرض خیابان را مسدود کرده و یا کنار زدن اتومبیل‌های تصادفی از میان‌ها و خیابان‌ها جهت رفع سد معبر.

نکاتی را که به هنگام عملیات نجات باید در نظر داشت

  1. شناخت حادثه سازها

چنانچه حادثه سازها برای آتش نشانان و نجات گران شناخته شده باشد طرق دست یابی به یک تکنیک برتر و بهتر در عملیات نجات و امداد را امکان پذیر می‌سازد. برای مثال چنانچه آسانسوری پاراشوت کرده باشد و نجات دهنده بدون علم به سیستم ترمز اضطراری و وضعیت آسانسور اقدام به آزاد سازی ترمز‌ها نماید و علت پاراشوت هم پارگی کابل‌ها باشد علاوه بر اینکه نجات انجام نپذیرفته بلکه منجر به مرگ محبوسین و احتمالاً خود ناجی نیز می‌گردد، لذا می‌باید ابتدا مکانیزم و حالت‌های فیزیکی معمول و طرز عمل و استفاده صحیح آن بهمراه ایمنی‌های بکار رفته در حادثه سازها را خوب شناخت و سپس اقدام به رها سازی نمود.

  1. شناخت علل بوجود آمدن سوانح و حوادث

عدم اجرای اصول ایمنی 88% حوادث را موجب می‌شود و شرایط نا مساعد فیزیکی و محیطی 10%  (نور، سرما، گرما و...) و همچنین عوامل طبیعی (سیل، زلزله، طوفان و...) 2% حوادث را تشکیل می‌دهند پس از داشتن اصول ایمنی در هر زمینه ای که با آن در تماس و درگیر می‌باشیم لازم و ضروری است چه در غیر اینصورت خود نیز به هنگام عملیات دچار حادثه گردید و کار را دشوار‌تر می‌کند.

  1. شناخت تکنیک عملیات نجات

دستیابی به اقدامی سریع برای نجات و امداد یکی از مسائل آموزش می‌باشد که چنانچه قبلاً بررسی شده باشد از دوباره کاری و اتلاف وقت جلوگیری می‌گردد که این مورد یکی از عوامل موفقیت به شمار می‌رود.

  1. دستورات ایمنی

با توجه به موارد ذکر شده نجات گر به منظور پیشگیری و کاهش آمار حوادث می‌باید نکاتی را در قالب دستور به دیگران متذکر گردد که ضمن اینکه از وقوع حوادث جلوگیری می‌کند. چه در هنگام عملیات و پس از خاتمه هنگام ترک محل حادثه به منظور جلوگیری از حادثه مضاعف به ساکنین محل متذکر گردد.

مراحل عملیات نجات

در عملیات نجات معمولاً خارج نمودن مصدوم که در جایی محبوس شده است (البته پس از کشف محل محبوس شده) شامل 5 مرحله به شرح ذیل می‌باشد:

  1. دستیابی به مصدوم
  2. در صورت دستیابی انجام مراقبت‌های فوری که به ادامه حیات مصدوم بستگی دارد (کمک‌های اولیه)
  3. از بین بردن موانعی که او را محصور کرده
  4. آمادگی برای حرکت
  5. حرکت

دستیابی به صدوم ممکن است به سادگی شکستن یک پنجره یا قفل یا به صورت آوار برداری و تونل زدن باشد که بسته به نوع حادثه از روش‌های تاکتیکی خاص خود استفاده می‌گردد.

طبقه بندی عملیات نجات

  1. اولیه 2- سبک 3- متوسط 4- سنگین.
  1. عملیات نجات اولیه: ساده‌ترین نوع بوده و با کمترین مقدار وسایل موجود انجام می‌پذیرد.
  2. عملیات نجات سبک: که یک قدم دور‌تر رفته و عملیات آن مثلاً در مورد کسانی است که در طبقات بالای ساختمان گیر کرده اند و نیاز به وسایل بالا کشنده مخصوص داشته باشند.
  3. عملیات نجات متوسط: از صعود سبک پا را فراتر نهاده و شامل عملیاتی نظیر باز نمودن مدخل بعضی از محل‌ها با وسایل معمولی مانند اره، میله‌های آهنی و جک و به طور کلی وسایلی است که معمولاً در تیم نجات آتش نشانی موجود می‌باشد. نجات در سطح متوسط شامل نجات هایی که احتیاج به طناب کشی دارند و از نردبان‌های خاص استفاده می‌کنند. همچنین نجات افراد از طبقه دوم و سوم از این نوع می‌باشد.
  4. عملیات نجات سنگین: شامل طناب کشی‌های مشکل و بغرنج، مراقبت از مجروحین تحت شرایط بسیار سخت، شکافتن دیوارها و بالاخره تمام عملیات مشکل و خطرناکی که هنگام خراب شدن یک ساختمان بوجود می‌آید که در حیطه کار تیم نجات آتش نشانی می‌باشد.

حادثه چاه

همه ساله در اثر حوادث چاه افراد زیادی جان خود را دست می‌دهند، چه بطور مستقیم خود درگیر حادثه چاه شده باشند و یا افرادی به عنوان ناجی که در رابطه با نجات از چاه دارای هیچگونه اطلاع قبلی نبوده اند، اقدام به نجات محبوسین نموده که خود نیز طعمه حادثه شده اند و چنانچه به آدرس‌های وقوع این نوع حوادث توجه کنیم خواهیم دید که اکثر این نوع حوادث در  قسمت‌های  پایین شهر که دارای تراکم زیادی می‌باشند به وقوع  پیوسته است .

شایان ذکر است که اکثراً آسیب دیدگی افرادی که در چاه سقوط می‌نمایند صرف نظر از مسائل و مشکلات مربوط به تنفس از ناحیه ستون فقرات و مهره‌های گردن قسمتهای دیگری از قبیل استخوان ساق پا یا ران، کتف و قفسه سینه  نیز دچار شکستگی می‌شوند با این وجود نجات مصدومین با صدمات فوق از عمق چاه کار بسیار مشکل و طاقت فرسایی است و نیاز به مهارت و دقت عمل خاصی می‌باشد . نکته ای را که همواره در حوادث چاه باید در نظر گرفت این است که هیچ مصدومی را حتی اگر زیر مقدار زیادی خاک مدفون شده باشد مرده قلمداد نکنیم زیرا در بعضی از حوادث دیده شده مصدومی را پس از 16 ساعت تلاش زنده از زیر 10 الی 12 متر خاک در آورده اند، لذا پیوسته نسبت به زنده بودن شخص حادثه دیده باید امیدوار باشیم .

جهت فراگیری روش‌های عملیات نجات در حوادث چاه باید ابتدا شناخت کافی راجع به چاه و خطرات حاصله از ریزش آن و عوامل بوجود آورنده زمینه ریزش پیدا نماییم .

تعریف چاه

چاه فاضلاب چاهی را گویند که تمامی آبهای مصرفی و ضایعات ساختمان از طریق لوله‌های انتقال دهنده به داخل آن وارد می‌شوند و از مجرای قسمت تحتانی گلدانی به نقطه مرکز دایره آن می‌ریزند . پس باید در نظر داشت که اینگونه چاه‌ها همواره دارای تحرک می‌باشند ، چه از نظر ریزش آب و چه یا از طریق جابجائی گازها، لذا عدم رعایت نکات فنی در زمان احداث و بهره برداری موجب بوجود آوردن زمینه حادثه آن خواهد گردید .

                                                  

انواع چاه‌های ساختمانی

چاه‌ها عموماً با اهداف مختلفی بوجود می‌آیند بخشی در جستجوی آب بخشی بعنوان چاه‌های اکتشافی که به منظور تعیین لایه‌های زیرین زمین زده می‌شود و رایج‌ترین چاه‌ها چاه هایی است که برای دفن و دفع فضولات چه انسانی و چه حیوانی و یا صنعتی زده می‌شود.

بدلیل اینکه آمار حوادث چاه‌های فاضلاب از دیگر انواع ذکر شده خیلی بیشتر می‌باشد در این فرصت صرفاً چاه‌های فاضلاب و حوادث آن مورد بررسی قرار می‌گیرد.

سابقاً چاه‌های فاضلاب ساختمانی در ایران به منظور رعایت اصول و شئونات اسلامی به دو دسته تقسیم می‌شدند :

الف ) چاه اصلی ساختمان یا چاه حمام و توالت دستشویی

ب ) چاه آشپزخانه

الف ) چاه اصلی ساختمان

چاهی است که تمامی لوله‌های فاضلاب به آن منتهی می‌گردد و اصولاً میله آن بیشتر از 12 متر بوده و انتهای آن انباری وجود دارد .

ب ) چاه آشپز خانه

چاهی است که لوله‌های فاضلاب آشپز خانه، دستشویی‌ها و ظرف شویی به آن منتهی می‌شود و معمولاً فاقد انباری می‌باشد عمق یا میله آن در زمین‌های آبکش کمتر از 12 متر می‌باشد .

نکته ای که به هنگام حفر چاه باید توجه شود بسته به نوع تصرفات ساختمانی ( خانه ، حمام عمومی ، اداره و ... ) ظرفیت چاه باید برای حداقل 25 سال در نظر گرفته شود که متأسفانه تعدادی از ساختمان سازان سودجو به این مطلب توجه چندانی ندارشت و فقط کار را بصورت  سرهم بندی و به منظور رفع تکلیف انجام می‌دهند .

اطلاعاتی که در رابطه با چاه یک مالک از ملک خود باید داشته باشد عبارت است از :

  1. مکان چاه و عمق و حجم انباری
  2. تاریخ حفر چاه
  3. تاریخ آخرین بازدید
  4. وجود لوله هواکش
  5. محل چاه‌های قدیمی و متروکه
  6. محل عبور نوع لوله‌های آب گرم و سرد
  7. ثبت اطلاعات راجع به چاه به صورت مکتوب و تحویل نقشه‌های مربوط به هنگام خرید و فروشها

اجزاء تشکیل دهنده چاه در خصوص شناخت حادثه سازها

چاه تشکیل شده از :

  1. طوقه ( دهانه )
  2. میله
  3. انباری

الف ) طوقه چینی عبارت است از پوشانیدن دهانه چاه به این طریق که پس از حفر چاه پایه‌های طوقه چینی را در دیوار میله چاه حفر می‌نمایند و بوسیله آجر و ملات سیمان ( یا گل آهک ) طوری طوقه چینی می‌کنند که در وسط آن یک گلدانی قرار گیرد و جهت هدایت آب از مجرای تحتانی گلدانی به مرکز قطر چاه یک لوله هدایت آب 5/1 الی 3 متر در آن کار می‌گذارند تا لوله‌های فاضلاب از دهانه گلدان الی قسمت‌های مختلف کار می‌گذارند، محل شروع طوقه چینی بسته به نوع سختی و چسبندگی خاک از فاصله‌های مختلف تا دهانه چاه انجام می‌گیرد .

اکثراً در زمین‌های معمولی ارتفاع طوقه چینی حداقل یک و نیم متر و در زمین‌های سست حتی ارتفاع طوقه چینی از 6 متر نیز تجاوز می‌کند و اگرجنس خاک آن از نوع بسیار سست باشد در صورت نیاز از کَول استفاده می‌کنند .

( کول عبارت است از قالبهای بتونی ) که به صورت مدور و بیضی جهت جلوگیری از ریزش چاه در آن بکار می‌گیرند .

قابل توجه است تحت هر شرایطی دهنه میله چاه باید طوقه چینی شود .

طوقه چینی                                                                                                             

چاه فاضلاب  بزرگ در جاهائی که سطح آب های

 زیر زمین پائین باشد ممکن است عمق میله در                                                                                                                   

این چاه‌ها از 50 متر تجاوز کند هرچه قدر ارتفاع                                                                     

میله بیشتر باشد در جائیکه موارد ایمنی کاملاً در آن

رعایت شود استحکام انباری بیشتر است در جائیکه                          

انبار دچار ریزش گردد در چنین ارتفاعی تخریب

قادر نخواهد بود به ناحیه طوقه برسد .

( معمولاً این چاه‌ها در حمامهای عمومی استفاده می‌شوند)                                                                       

انواع زمین

زمین هایی که در آنها حفاری جهت کندن چاه انجام می‌گیرد بسته به نوع خاک به گروه‌های زیر تقسیم می‌شوند :

1-  د ج  : به خاکی گفته می‌شود که به سختی کنده شود .

2- ر سی : خاکی که آب به دشواری از لایه‌های آن عبور می‌کند .

3- ریزشی  : خاکی که بین سنگ و خاک نرم قرار گرفته باشد که نتوان به آن گفت سنگ و نه گفت خاک .

شنی : خاکی که آب به راحتی از لایه‌های آن عبور کند .

ماسه ای : نسبت به شن کمتر نفوذ دارد .

شولاتی : لایه‌های خاک در دیواره قطعه، قطعه خودبخود کنده می‌شود و می‌ریزد .

ب ) میل چاه : عبارت است از قسمت طول و عمق مستقیم حفر شده چاه .

ج ) انباری : برای اینکه طول عمر چاه زیاد شود هر چاهی نیاز به انباری دارد که بسته به نوع خاک آن به شکل‌های مختلف در دو طرف چاه زده می‌شود و در بعضی چاه‌ها مثل چاه گرمابه عمومی از هر طرف چند شاخه می‌باشد . در خاک شنی و رسی شکل آن مخروطی و اگر جنس آن سنگی و رسوبی باشد هر شکلی انباری داشته باشد اشکالی ندارد .

سپتیک

تانکهایی هستند که معمولاً فلزی بوده و قبل از چاه در زمین قرار می‌دهند که ضایعات پس از ورود به منبع بخشی ته نشین و بقیه از طریق سر ریز لوله به چاه سرازیر می‌شود در بعضی از انواع   سپتیک‌ها پروانه ای جهت هم زدن قرار می‌دهند تا محلول یکنواخت شده و  برای تخلیه آن از طریق خودرو‌های منبع و پمپ دار مخصوص تخلیه آماده گردد.

ایمنی سپتیک

1 - حتی الامکان روی محل سپتیک اتومبیل پارک نشود .

2- هیچگاه تنهایی برای بازدید اقدام نباید کرد .

3- در صورت استفاده از روشنایی از نوع ضد جرقه و  از ولتاژ پایین استفاده گردد.

4- پیوسته از بسته بودن درب آن اطمینان حاصل شود .

گاز ها

از دیگر مسائلی که جزء مخاطرات چاه‌ها محسوب می‌گردد وجود گازهای سمی است .

بیشترین گازهایی که در چاه‌ها یافت می‌شوند عبارتند از :

  1. گاز هیدروژن سولفوره 2) آمونیاک 3) گاز کربنیک 4) متان

گاز هیدروژن سولفوره

این گازها در اثر سوختن ناقص موادی مانند مو و پشم و گوشت و موادی که دارای گوگرد می‌باشند بوجود می‌آید . بوی این گاز شبیه بوی تخم مرغ گندیده می‌باشد . مقدار خیلی کم این گاز را می‌توان با حس بویایی تشخیص داد در جاهایی که تدریجاً استشمام شود حس بویایی را فلج می‌کند .

1 % این گاز شدیداً خطرناک است و تا 2% این گاز را می‌توان تشخیص داد در جایی که مقدار گاز در چاه زیاد باشد تخلیه گاز باید با وسایل ضد جرقه انجام گیرد . اگر گاز در محیط سر بسته ای از داخل چاه نشت کند امکان مسمومیت وجود دارد . شخصی را که برای مدتی از این گاز تنفس کرده باید به هوای آزاد انتقال داد و در صورت عدم تنفس اقدام به دادن تنفس مصنوعی و اکسیژن نموده و مصدوم را به بیمارستان منتقل نمود .

 

آمونیاک

این گاز از هوا سبک تر، بی رنگ و بوی آن تند و زننده و در صورت اختلات با هوا و گرم شدن  و همچنین با تحت فشار قرار گرفتن قابلیت انفجار دارد . خنثی سازی آن با آب پودری صورت می‌گیرد این گاز باعث تحریکات چشم، بیتنی و مجاری تنفسی انسان می‌گردد و بی هوش کننده و سرفه آور است حتی در سطح پوست تولید سوختگی می‌کند وجود 1 الی 5% درصد این گاز به مدت 1 ساعت تولید مرگ می‌کند .

شخصی که دچار مسمومیت با این گاز شده باشد عرق شدید می‌کند که باید به هوای آزاد منتقل شود و چشم و پوست و محل‌های آلوده را با آب زیاد شستشو داد همچنین هرگونه لباس آلوده را از تن وی خارج نمود .

گاز کربنیک

گازی بی بو، بی رنگ، غیر قابل اشتعال سنگینتر از هوا و محلول در آب است ، این گاز می‌تواند سرعت و حجم تنفس را 50% بالا ببرد وجود 3% آن سرعت و حجم تنفس را 2 برابر می‌نماید و مقدار 10% آن کمتر از چند دقیقه تولید مرگ می‌نماید عمده‌ترین خطر این گاز بالا بردن سرعت تنفس است .

کمک‌های اولیه :

انتقال به هوای آزاد، دادن تنفس مصنوعی و اکسیژن در جایی که لازم باشد .

گاز متان

بی رنگ، بی بو و قابل اشتعال و انفجار و مقدار کمی از آن در آب حل می‌شود .

مخلوط این گاز با هوا و اکسیژن و با گاز کلر قابل انفجار است ، کمی سمی است و استنشاق آن به مدت طولانی جای اکسیژن را در دستگاه تنفسی اشغال و تولید خفگی می‌نماید . باید مصدوم به هوای آزاد منتقل کرد و در صورت لزوم اقدام به تنفسی مصنوعی نمود .

کمبود اکسیژن

در بعضی از چاه‌ها ممکن است گازهای مسموم کننده وجود نداشته باشد اما  بخارات ( دم ) و گازهای بی اثر جایگزین اکسیژن شده و درصد آن را پایین  می‌آورد و شخص را دچار خفگی کامل یا ناقص می‌کند .

 

نکاتی را که به هنگام حفاری چاه باید در نظر داشت :

  1. رعایت کردن فاصله بین چاه در حال احداث و قدیم که بسته به جنس خاک حدوداً نباید کمتر از 6 متر باشد .
  2. رعایت فاصله از دیوارهای حمال .
  3. عمق میل آن کمتر از 10 متر نباشد .
  4. سمت انباری به طرف زیربنای ساختمان مجاور یا خیابان نباشد .
  5. چاه در مکانی زده شود که در حین حفاری به انباری چاه قدیمی برخورد نکند .
  6. طول انباری از مساحت ملک بیشتر نشود .
  7. هیچگاه سعی درارتباط چاه قدیم به جدید نشود .
  8. در زمان کار گذاشتن گلدانی بازدید شود که ترک یا شکاف مویی در آن وجود نداشته باشد .
  9. برای چاه هواکش مناسب در نظر گرفته شود .
  10. چاه در جایی حفر نشود که وسایل سنگین روی آن رفت و آمد داشته باشند .
  11. نباید لوله‌های آب سرد و گرم مورد استفاده در کنار یکدیگر از روی چاه عبور داده شود .
  12. هیچگاه بعدها نباید روی چاه پوشیده شده اقدام به درخت کاری شود .
  13. اگر هنگام حفاری در میان چاه به سنگ بزرگی برخورد شد که نتوان خارج کرد باید طوقه چینی مجددی انجام شود .

عوامل مخرب چاه

  1. طوقه چینی غلط و گذاشتن پایه‌های طوقه چینی بر روی خاک‌های دستی .
  2. ترکیدن لوله آب سرد و گرم یا فاضلاب در کنار دهانه چاه .
  3. زلزله .
  4. تحت فشار قرار دادن لوله‌های فاضلاب پلیکا با پمپ فشار قوی .
  5. نداشتن لوله هواکش ( دم، خاک میله را به گل تبدیل می‌کند و باعث سرازیر شدن گل‌های آن شده و باعث خالی شدن تدریجی زیر طوقه می‌شود).
  6. پرشدن چاه ( چنانچه محتویات به زیر طوقه برسد باعث ریزش طوقه می‌گردد )
  7. تردد وسایط نقلیه سنگین به روی چاه .
  8. ترکیدن لوله آب سرد و گرم در مجاورت چاه .
  9. شکستن لوله فاضلاب در مجاورت چاه .
  10. عدم تعبیه گلدان در طوقه چینی .
  11. درخت کاری اطراف چاه .

ریزش و ایمنی چاه در زمین هایی که تخته سنگ یا قلوه سنگ بزرگ دارد در بعضی از چاه‌ها گوشه تخته سنگ بخشی از میله را اشغال می‌کند، گاهی در طول یک میله 14 متری ممکن است چندین قلوه سنگ مسیر حفاری را تغییر دهد ( حفار با مقداری انحراف سنگ را در زمان حفاری پشت سر می‌گذارد ) باید توجه داشت در جایی که طوقه‌ها به هم راه نشوند و در اینگونه چاه‌ها فقط اینک طوقه آب‌های مصرفی درون چاه می‌رود . آب پس از برخورد با سنگ موجود در مسیر به دیوار پرتاب و آن را دچار آب بریدگی می‌کند و در نوع خود یکی از علل ریزش است.

فرو ریختن چاه‌های فاضلاب

به دو بخش عمده قابل رؤیت و غیر قابل رؤیت تقسیم می‌شوند

در قابل رؤیت انسان حفره باز شده را می‌بیند البته باید در نظر داشت ممکن است تا شعاع زیادی اطراف حفره چاه از زیرخالی شده باشد.

در ریزش غیر قابل رؤیت طوقه چاه فرو میریزد ولی کف ساختمان ( موزائیک ) در حالی عادی باقی می‌ماند . این گونه ریزش‌ها را   می‌توان در زمان وقوع اگر در محل حاضر باشیم از طریق صدا تشخیص داد ( در صورتیکه سطح فضولات داخل چاه بالا نباشد )

در صورتیکه افراد منزل متوجه صدای غیر عادی شوند نباید به محل نزدیک شوند چنانچه متوجه ریزش غیر قابل رؤیت نشوند پس از چندی ممکن است با جابجایی وسایل و یا ضربه شدید و تولید ارتعاش کف موزائیک شکسته و باعث ریزش چاه و سقوط گردد . 

حوادث چاه :

حوادث چاه عموماً به دو صورت اتفاق می‌افتد یا در حال احداث که اکثراً مقنیان درگیر این نوع حادثه  می‌شوند و یا پس از احداث که استفاده کنندگان چاه درگیر حادثه می‌شوند.  حوادث هنگام احداث اکثراً یا به علت ریزش و فروکش کردن چاه اتفاق می‌افتد و یا در اثر رسیدن به لایه‌های گازهای سمی مسموم کننده و یا به علت دم زیاد که باعث می‌گردد اکسیژن محل کم شده و در اثر کمبود اکسیژن شخص را دچار خفگی کند و گاهی نیز غفلتاً اجسام سنگین از بالا بر روی سر مقنی سقوط می‌کند و حتی دیده شده در زمانی که مقنی در چاه نیست به علت نبود در پوش مناسب بر روی چاه شخصی به داخل چاه سقوط کرده و دچار حادثه شده است و  گاهی هنگام ارتباط دادن چاه قدیمی به چاه جدید در زیر زمین باعث ریزش و  سرریز شدن و غرق شدن مقنی می‌گردد .

در خصوص حوادث پس از احداث، عموماً در اثر ریزش چاه که عامل اصلی آن ریزش طوقه می‌باشد انجام  می گیرد که عوامل متعددی باعث این امر می‌شوند از قبیل نشت آب در کنار چاه که باعث شسته شدن زیر طوقه و نهایتاً ریزش می‌گردد . عامل دیگر محل احداث نامناسب بوده که دارای لرزش‌های زیاد باشد و مورد مهم دیگر نبود لوله دم که باعث تخلیه دم حاصله می‌گردد می‌تواند باعث ریزش شود و موارد دیگری نیز از قبیل پرشدن چاه و غیره .

در سقوط‌ها که پس از احداث اتفاق می‌افتد احتمال دارد که فرد در اعماق چاه سقوط و در اعماق مقدار زیادی مایعات داخل چاه  غرق گردد و یا در هنگام سقوط فرد به ته چاه افتاده و طوقه‌ها طوری روی هم قرار گیرند که وسط چاه گیر کنند که اصطلاحاً می‌گویند کمر گیر شده است و در چنین شرایطی عملیات نجات صرفاً با زدن یک چاه فرعی به موازات اصلی امکان پذیر می‌باشد می‌تواند از علائم کمر گیر شدن، رؤیت حالتی مانند پرشدن داخل چاه علامت باشد در هر صورت برای عملیات نجات پس از رعایت تدابیر ایمنی بایستی به ترتیب زیر به صحنه حادثه نزدیک شد .

نحوه عملیات در حادثه چاه به شرح ذیل به انجام می‌رسد :

در ابتدا نباید بی مهابا به محل ریزش چاه نزدیک شد بلکه باید تمامی حلقه چاه را از جهات مختلف از فاصله دور بررسی کرد و دید تا چه حدود زیر لبه معلوم چاه خالی شده که در صورت خالی شدن باید با استفاده از الوار و طناب و دیگر ابزار بر روی دهانه چاه کارگاهی بوجود آورده  و از طرفی با پرسش و رعایت سکوت و شنیدن جواب داخل چاه از وضعیت سلامت فردی که در چاه محبوس شده است اطلاع حاصل نمود سپس مهم‌ترین اقدام کنترل چاه از نظر گازهای سمی و ریزش مجدد می‌باشد که در زمانهای قدیم با استفاده از کبوتر، فانوس و اکنون از گاز سنج وضعیت هوای داخل چاه  امکان پذیر می‌باشد .

در صورت نیاز به هوا به وسیله سیلندر دستگاه تنفسی  در ابتدا به عنوان اقدام فوری تأمین و سپس با استفاده از دستگاه دم یا کمپرسور و دیگر وسایل هوا دهی به داخل چاه انجام شده که منجر به خروج گازهای سمی می‌گردد سپس ناجی با پوشیدن هارنس ( در سیستم جدید ) توسط کارگاه روی سه پایه به داخل چاه وارد می‌شود که البته یک آیفون به گردن او آویزان می‌باشد و از کلاه ایمنی بدون لبه به همراه چراغ قوه استفاده می‌کند که علاوه بر آن در بالای سر او نیز یک رشته روشنایی ضد جرقه و رطوبت نیز به پایین هدایت می‌شود و در صورتیکه هوای چاه رضایت بخش نبود می‌توان از دستگاه تنفسی نیز استفاده گردد. در این حال فرمانده از طریق آیفون مدام با ناجی در حال ارتباط کلامی است که به محض احساس خطر فوراً او را بالا کشیده و از چاه خارج سازد .

شایان ذکر است برق تمامی سیستم‌های برقی توسط جعبه تقسیم ساخته شده در گروه نجات تأمین می‌گردد بطوریکه با خارج کردن یک وسیله برقی از مدار دیگر وسایل قادر به ادامه کار  باشند .

پس از دسترسی به مصدوم ضمن ارزیابی علائم حیاتی با رعایت جوانب ایمنی در صورتی که مصدوم زنده بود کمک‌های اولیه را انجام داده و به تن مصدوم هارنس یا سفره نجات می‌پوشانیم و با استفاده از سه پایه ، کارابین، قرقره و دیگر تجهیزات مخصوص چاه اقدام به خارج ساختن وی از محل حادثه می‌نمائیم و چنانچه چاه دارای ریزش بود توسط کول‌های لقمه ای و گچ و بشکه و ... از ریزش و یا  آسیب‌های آن جلوگیری می‌نمائیم لازم به ذکر است تردد در اطراف دهنه چاه باید به آرامی و اشیاء سنگین نیز از اطراف دهنه چاه جمع آوری گرده باشد تا احتمال ریزش و سقوط آوا ر به داخل چاه به حداقل برسد .

از طرف دیگر چنانچه مصدوم فوت شده بود پس از بستن مصدوم ابتدا ناجی از چاه خارج و سپس فوت شده را بالا می‌کشند .

در صورت کمرگیر شدن چاه بایستی از طریق حفر چاه انحرافی به فرد محبوس شده دسترسی و او را نجات داد .

شایان ذکر است ناجی باید به محض رسیدن به انتهای چاه چنانچه انباری موجود است برای حفاظت از سقوط اجسام خودش و مصدوم را به داخل انباری برده و مصدوم را در انباری آماده حرکت نماید .

پیشنیاز عملکرد ناجی در چنین حوادثی آشنایی با تجهیزات نجات بخصوص درچاه، شناخت و بکارگیری طناب‌ها و گره‌ها و  مهارت در فن کمک‌های اولیه می‌باشد .

ابزار مورد نیاز جهت مواجهه با حوادث چاه :

1- هارنس 2- کلاه بی لبه  3- دستگاه آیفون   4- جعبه تقسیم برق  5- دستگاه دم    6- سیلندر هوای فشرده   7- گازسنج   8- سه پایه  وینچ دار    9- قرقره ساده و دو بل 10- یومار  11- گری گری  12- هشت فرد  13- کارابین D   14-  کارابین گلابی   15- تیرک   16- کول لقمه ای   17 – گچ  18- بیلچه و دلو   19- روشنایی ضد جرقه   20- موتور برق پرتابل   21- طناب کوهنوردی 22- جعبه کمک‌های اولیه  23- سپر    24-  الوار   25- چراغ قوه ( فانوس )   - سفره نجات – کولارگردن – بک پورد

اطلاعات ضروری در رابطه با چاه منازل

  1. محل دقیق چاه‌های موجود در ساختمان
  2. محل دقیق چاه‌های پر شده و قدیمی و متروکه
  3. تاریخ حفاری
  4. تاریخ بازدید
  5. عمق میله و حجم و سمت انباری چاه

6- نوع لوله‌های بکار رفته              

7- محل عبور لوله‌های آب گرم و سرد در مجاورت چاه

8- فاصله چاه مورد استفاده از چاه پر شده قدیمی

9- شناسائی و آزمایش لوله هواکش