اصول پیشگیری و علل بروز و گسترش حریق

اصول پیشگیری و علل بروز و گسترش حریق

بشر همواره در جستجوی آرامش و ایمنی بوده است. او سعی داشته با تسلط بر طبیعت و عناصر آن شرایط بهتری جهت حیات خویش تمهید نماید. دستیابی به تکنولوژی دامنه توانایی او را افزایش داده و به مرزهای نوینی از رشد و توسعه رسانده است. تکنولوژی اگرچه تسلط بر طبیعت را برای انسان میسر کرده، اما چون با آزمندی و فزون طلبی او همراه گشته زیستگاه وی را در معرض خطر قرار داده است. ایمنی در جهان پیشرفته امروز دانش متنوع و فراگیری محسوب می‌شود. کاربرد وجود این علم، حیات حال و آینده بشر را تضمین می‌کند و به همین منظور باید همواره آخرین دستاوردها و یافته‌های این دانش را به کار بست و از بهترین تجهیزات و امکانات موجود نیز استفاده نمود. در معماری امروز، شهرها و اماکنی که بعنوان محل سکونت، تجارت، کسب و ... طراحی و ساخته می‌شوند، مهندسان طراح اغلب به بهره‌برداری مفید از کلیه فضاهای داخلی و جانبی ساختمان یا مجموعه مورد نظر می‌اندیشند و در عین حال راحتی و آسایش ساکنان و متصرفان را از باب بنا و نما و فضاها به اشکال گوناگون رعایت می‌کنند و ترکیب مهندسی ساز امروزی را به نمایش می‌گذارند. باتوجه به تراکم جمعیت و رشد روزافزون افقی و عمودی شهرها سعی می‌گردد ساختمان‌ها را از لحاظ اقتصادی و اجتماعی و خدمات شهری با تراکم بیشتر و در ارتفاع بنا کنند و نتیجه نیز توسعه ساختمان‌ها و تصرفات بلند مرتبه‌ای است که با کاربریهای مختلف مورد بهره‌برداری قرار می‌گیرند. با ظهور پدیده‌های موصوف، ضرورت ایجاب می‌نماید تا کلیه کارگزاران و متخصصان دست‌اندر کار پیش‌بینی‌ها و تمهیدات لازم را د رهمه جهات و از جمله ایمنی لحاظ کنند. در این میان، رعایت اصول پیشگیری و حفاظت از حریق از اولویت و اهمیت ویژه‌ای برخوردار است و اقشار و آحاد جامعه نیز در جهت حفظ و حراست و جلوگیری از بروز خسارات جانی و مالی ملزم به رعایت قوانین و مقررات مرتبط در این زمینه هستند و غفلت از آنها منجر به توسعه خطرات و حوادث غیرقابل پیش‌بینی در محل و موقعیتی خواهد بود که امکان دارد هر یک از ما قربانی لحظه‌های اتفاق افتاده باشیم.

اهداف اساسی محافظت در برابر آتش‌سوزی

1- تأمین سلامت ساکنان ساختمان

2- تأمین سلامت مأموران آتش‌نشانی و امداد و نجات

3- کاهش خسارات مالی

4- مقاومت ساختمان (بنا) در مقابل آتش‌سوزی

 

1- تأمین سلامت ساکنان ساختمان

برای حفظ جان و ایمنی ساکنان در هر تصرف و بنا به هنگام وقوع آتش‌سوزی باید موقعیت و امکاناتی مهیا باشد تا متصرفان بنا در کمترین زمان ممکن به محل امن و عاری از خطر در داخل یا خارج بنا با استفاده از کوتاه‌ترین و ایمن‌ترین مسیر بدون بروز هرگونه جراحات و ضایعات جسمی و یا تنش‌های روحی و روانی بیش از اندازه به موقعیت و محل امن با وجود همراه یا بدون همراه منتقل شوند.

 

2- تأمین سلامت مأموران آتش‌نشانی و امداد و نجات

همانگونه که مکان و موقعیت ایمن برای ساکنان و متصرفان بنا باید مهیا و برقرار باشد، برای حفظ سلامتی و کاهش پتانسیل خطرات در زمان وقوع حریق و حادثه و به هنگام حضور مأموران امدادی نیز مسیرها و مکانهایی در ساختمان باید طراحی و اجرا شده باشد تا احتمال بروز حوادث و آسیب‌های جانی به این نیروها نیز در حداقل ممکن باشد و مانع فعالیت‌های مستقیم و غیر مستقیم آنان در امر مبارزه با اطفاء و نجات نگردد. از جمله اینکه با پیش‌بینی لابی[1] و محل مخصوص استقرار نفرات و تجهیزات عملیاتی، آسانسور مخصوص آتش‌نشانی – لوله‌های خشک و‌تر آتش‌نشانی و سایر موارد مورد نیاز که برآورنده نیازهای مقطعی و دراز مدت فعالیت‌های آنان باشد.

رعایت فواصل جانبی در اطراف ساختمان‌ها و تصرفات برای مانور و گردش خودروهای آتش‌نشانی و امدادی با زیرسازی مناسب و مقرر – راههای دسترس ورود خودروها به معابر دارای عرض مناسب و بدون موانع در ارتفاع از جمله پیش‌بینی‌هایی است که باید نقشه‌های طراحی پیش از احداث بنا و به هنگام بهره‌برداری ملاک محاسبه و عمل قرار گیرد.

3- کاهش خسارات مالی

برای حفظ محتویات بنا به هنگام بروز آتش‌سوزیها معماری ساختمان باید به گونه‌ای طراحی و ساخته شود که شعله و حرارت و دود حاصله از آتش‌سوزیهای احتمالی قابلیت کنترل و محدود و محبوس شدن داشته و خسارات ناشی از محصولات حریق به حداقل ممکن کاهش یابد. یعنی به یکباره و در زمان کوتاه مواد و مصالح ساختمانی و سایر وسایل موجود در آن و سایر بخش‌های جانبی افقی و عمودی طعمه حریق و حرارت نشده و اجناس غیر قابل استفاده نگردند و به همین ترتیب از بروز و گسترش و سرایت آتش‌سوزی به بخش‌های داخلی و نیز سایر ساختمان‌ها و تصرفات همجوار ممانعت گردد.

 

4- مقاومت ساختمان (بنا) در مقابل آتش‌سوزی

هر جزء و عنصر ساختمان باید با این فرض مورد ارزیابی برای انجام طراحی قرار گیرد که به چه میزان در برابر آتش‌سوزی‌های احتمالی و حرارت و شعله مقاومت دارد. یعنی با برخورد شعله و حرارت و ایجاد آتش‌سوزیها در ساختمان، اجزای به کار رفته چه مقدار توان مقاومت و ایستایی خواهند داشت و از انتقال حرارت و توسعه جانبی در فضاهای داخلی یا بیرونی تا چه حدودی قابلیت جلوگیری دارند. و در نهایت اینکه در حین و یا پس از اطفاء آتش‌سوزیها ایستادگی بنا با حفظ ساختار در شکل ظاهری و همچنین مقاومت ساختارهای اصلی مانند ستون‌های اصلی سقف‌ها و دیوارهای باربر چگونه خواهد بود.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

تعاریف و مفاهیم اصطلاحات

برای آشنایی با پاره‌ای از اصطلاحات و جملات به کار رفته در مباحث و قوانین و مقررات اصول پیشگیری و حفاظت از حریق ضرورت دارد تا با لغات و عبارات زیر آشنایی حاصل شود تا در هنگام مطالعه و رجوع به کتب و استفاده شفاهی یا مباحثه و تبادل نظر کارشناسی مفاهیم یکسان از آنها برداشت گردد.

1- باز: به منفذ، سوراخ یا قسمتی از در، پنجره، دیوار، سقف و کف گفته می‌شود که پنجره، دریچه یا بازشو در دهانه آن نصب شود و یا به همان صورت باز باقی مانده و فضاها را بهم ارتباط دهد.

2- بازشو: به قسمتی از در، پنجره، دریچه یا دیگر تجهیزات گفته می‌شود که در دهانه باز نصب گردیده و قابلیت باز و بسته شدن داشته باشند.

3- بازهای قائم: به انواعی از باز گفته می‌شود که در جهت ارتفاع ساختمان قرار داشته باشند مانند: نورگیرها، پلکان، شفت‌ها و چاههای آسانسور.

4- بارسوخت: تمامی محتویات قابل سوختن یک ساختمان، فضا، یا منطقه حریق‌زده، شامل نازک کاریهای داخلی و خارجی که به واحد حرارتی یا چوب هم ‌وزن آن بیان می‌شود.

5- بار زنده: وزن اعمال شده از سوی متصرفین ساختمان و استفاده کنندگان از آن می‌باشد، که شامل بارباد، بار زلزله و بار مرده نمی‌شود و موقعیت و مقدار آن ثابت نیست (مانند انسان‌ها و وسایل)

6- بار تصرف: تمامی تعداد افرادی که ممکن است ساکن ساختمان باشند یا یک مدتی بخشی از آن را اشغال نمایند.

7- پله فرار: بخشی از راه فرار عمودی متشکل از تعدادی پلکان حفاظت شده که از دسترس خروج تا تخلیه خروج امتداد دارد.

8- پله خارجی: به پلکانی گفته می‌شود که حداقل یک سمت آن به هوای بیرون باز شود.

9- پله خروجی مستقل: پله خروجی که به نحوی از سایر پله‌های خروجی جدا شده است تا یک فضا و محیط جداگانه جهت جلوگیری از آلودگی راه‌پله بوسیله حریق‌ها ایجاد نماید.

10- تأسیسات (پمپ خانه) آب آتش‌نشانی: محلی که در آنجا کلیه پمپ‌ها ، مخازن و تأسیسات مربوط به تأمین آب آتش‌نشانی مستقر و نصب می‌باشد.

11- پیشروی شعله: حرکت آتش از یک قسمت به قسمت دیگر بر روی سطح را گویند.

12- پناهگاه (محل امن) : یک منطقه یا طبقه‌ای امن و حفاظت شده در برابر حریق

13- پنجره مقاوم در برابر حریق: پنجره‌ای که با انجام (آزمایش حریق استاندارد) حائز شرایط مقاومت و محافظت در برابر حریق متناسب با محل استقرار خود باشد.

14- تخلیه خروج: بخشی از راه خروج که بین خروج و معبر عمومی قرار گرفته است.

15- تشعشع حرارتی: انرژی حرارتی که بوسیله امواج الکترومغناطیس با طول موج‌های بلندتر از طول موج نور و کوتاهتر از طول موج رادیویی منتشر می‌گردد. تشعشع حرارتی (تشعشعات الکترومغناطیسی) حساسیت حرارتی هر ماده‌ای که بتواند تشعشعات حرارتی را جذب نماید افزایش می‌دهد، بویژه مواد جامد و غیر صیقلی.

16- تعریف سوختن: یک واکنش شیمیایی از نوع اکسیداسیون و احیاء که تولید نور و حرارت می‌کند.

17- جعبه هوزریل آتش‌نشانی: سیستم‌های اطفایی دستی آبی می‌باشد که آب و فشار آن بطور اتوماتیک توسط پمپ‌ها در شبکه لوله‌کشی تأمین شده و داخل جعبه قرقره‌هایی وجود دارد که مجهز به شیلنگی بطول حداقل 20 متر بوده و یک نازل کنترل دار برسر آن نصب می‌باشد.

18- جعبه لوله آب آتش‌نشانی (Fire Box) : جعبه‌هایی هستند که در ساختمان‌ها و کارگاه‌ها و سالن‌ها نصب می‌شوند و همانند هوزریل آب آنها توسط پمپ تأمین می‌شود اما بجای شیلنگ لاستیکی در جعبه‌ها از شیلنگ‌های نواری 5/1 یا 5/2 اینچ استفاده می‌شود و یک نازل سه حالته نیز در جعبه نصب می‌باشد که در مواقع لزوم بر سر شیلنگ توسط کوپلینگ متصل می‌گردد.

19- حرارت: شکلی از انرژی که با ارتعاشات مولکولی مشخص می‌شود و قادر است تغییرات شیمیایی و شروع آن را باعث شود و یا تغییر حالت ایجاد کند.

20- خروج: پیمایش یک راه ممتد و بدون مانع از هر نقطه‌ای از داخل ساختمان یا سازه به یک محل عمومی که متشکل از سه قسمت جداگانه می‌باشد: 1- دسترسی خروج   2- خروج  3- تخلیه خروج

21- خروج مستقیم: یک راه خروج ساده و مستقیم بدون طی نمودن چندین مرحله خروج که مستقیماً به یک محوطه عمومی یا مکان امن ارتباط می‌یابد.

22- خروج افقی: عبارتست از خروج از یک بنا به مکانی امن در برابر حریق در بنایی دیگر یا در همان ساختمان که کف آنها تقریباً در یک تراز واقع شده باشد.

23- خودبسته شو: مجهز شدن به وسیله‌ای مورد تائید که بسته شدن در را بعد از باز نمودن تضمین می‌کند.

24- خیابان: هر راه عبور عمومی که عرض آن از 1/9 متر بیشتر باشد و برای استفاده همگانی اختصاص یافته یا منظور شده باشد و برای استفاده سازمان آتش‌نشانی براحتی قابل دسترسی باشد.

25- درب مقاوم در برابر حریق: دری که با انجام (آزمایش حریق استاندارد) حائز شرایط مقاومت و محافظت در برابر حریق متناسب با محل استقرار خود باشد.

26- دریچه مقاوم در برابر حریق (Fire Damper) : صفحه یا پرده‌ای سرتاسری که به صورت قائم (مانند دیوار) یا افقی (مانند سقف) با زمان مشخص از مقاومت حریق برای جلوگیری از گسترش آتش و دود از فضایی به فضای دیگر جهت بازشوها و کانال‌ها بکارگرفته می‌شود.

27- دسترس خروج: بخشی از (راه خروج) که از هر نقطه ساختمان منتهی به قسمت (خروج) می‌شود.

28- دود: محصولات خاص انتقال یافته حاصل از آتش‌سوزی که بوسیله هوای ناشی از ناقص‌سوزی که در ذرات آن گازها، بخارات یا ذرات جامد و مایع معلق می‌باشد.

29- دیورا مقاوم در برابر حریق: یک صفحه کامل ممتد بصورت قائم یا افقی همانند مجموعه یک دیوار یا کف که بنحوی طراحی و ساخته شده است تا گسترش آتش (آزمایش آتش استاندارد) را محدود و همچنین حرکت دود را مانع شود. چنین دیواری می‌تواند بازشوی حفاظت شده داشته باشد.

30- رامپ (شیبراه): یک راه عبور مسطح در یک فضای قابل دسترس که دارای شیبی با تندی بیشتر از 1 به 20 باشد.

31- راه عمومی: هر خیابان، کوچه یا جزیی شبیه آن از زمین که ذاتاً  به هوای آزاد باز می‌شود، اختصاص می‌یابد، منظور می‌شود یا به انحاء دیگر بطور دائمی برای استفاده عموم پیش‌بینی شده باشد و عرض مفید و ارتفاع آن کمتر از 3 متر نباشد.

32- راهروی دسترسی: یک راه پیمایش، قابل استفاده توسط افرادی با ناتوانی حرکتی (معلول یا مریض) که به یک راه عمومی یا یک محل تخلیه منتهی می‌شود.

33- روشنایی اضطراری فرار: روشنایی اضطراری فرار نوعی روشنایی است که با روشنایی اضطراری که در زمان برق شهر با یک ژنراتور یدکی روشن می‌شود تفاوت دارد بلکه دارای یک منبع تغذیه جداگانه می‌باشد که قادر به روشن نمودن روشنایی برای یک مدت معین خواهد بود.

34- زمان تخلیه: مدت زمانیکه جریان عبور ازدحام جمعیت از یک نقطه‌ای از مسیر خروج اضطراری طی می‌شود. این زمان بخشی از کل زمان تخلیه می‌باشد.

35- زنگ اعلام حریق: سیستم هشدار دهنده صوتی که بطور خودکار توسط تابلوی مرکزی اعلام پس از کشف حریق توسط کاشف‌ها فعال می‌شود و حاکی از اعلان خطر برای تخلیه محل می‌باشد.

36- ساختمان بلند مرتبه: ساختمانی با ارتفاع بیش از 17 متر از کف، این ارتفاع از سطح دسترسی خودروهای سنگین آتش‌نشانی تا کف آخرین طبقه که دارای متصرف می‌باشد اندازه گیری می‌شود.

37- سازه: بخشی ساخته شده یا بنا شده بمنظور تحمل بار یا پوسته هرنوع ساختمان یا وابسته به آن (مانند اسکلت ساختمان، پل، برج).

38- سطح در معرض حریق: سطوح داخلی یا خارجی بنا که در صورت وقوع حریق در معرض محصولات حریق مانند شعله ، حرارت و دود قرار می‌گیرند.

39- مناطق پرخطر : فضاها یا بخش‌هایی از ساختمان که احتمال خطر آفرینی آنها بیش از اندازه معمول تصرف است. مانند موتورخانه ساختمان، محل استفاده از وسایل گرمایش یا محل انبار و مصرف مواد قابل احتراق ، قابل اشتعال، سمی ، مضر و خورنده.

40- سوخت: یک ماده که در نتیجه سوختن تولید حرارت می‌کند.

41- سیستم‌های آب افشان آتش‌نشانی (اسپرینکلر): یک شبکه به نظم و ترتیب درآمده و خودکار، معمولاً متشکل از لوله‌کشی و نازلهای بارنده و دیگر وسایل لازم جهت تخلیه مستقیم آب بر روی آتش.

42- سیستم‌های اطفایی گازی خودکار: یک شبکه به نظم و ترتیب درآمده و خودکار ، معمولاً متشکل از لوله کشی و نازل‌های مخصوص خروج گاز و دیگر وسایل لازم جهت تخلیه مستقیم گاز اطفایی بر روی آتش.

43-  سیستم‌های اطفایی پودری خودکار: یک شبکه به نظم و ترتیب درآمده و خودکار، معمولاً متشکل از لوله کشی و نازل‌های مخصوص پاشش پودر و دیگر وسایل لازم جهت تخلیه مستقیم پودر اطفایی بر روی آتش.

44-  سیستم‌های اطفایی کف خودکار: یک شبکه به نظم و ترتیب درآمده و خودکار ، معمولاً متشکل از لوله کشی و نازل‌های مخصوص کف ساز و دیگر وسایل لازم جهت تخلیه کف  اطفایی بر روی آتش

45- شستی اعلام حریق: وسیله کشف و اعلام حریق غیر اتوماتیک که معمولاً با شکستن شیشه روی درب آن شستی فعال شده و پس از ارسال پیام الکتریکی به تابلو مرکزی توسط زنگ یا آژیر هشدار خطر به متصرفان بنا داده می‌شود.

46- شعله: اجزاء نورانی گازها و بخارات در حال سوختن را گویند.

47- عرض خروج: مقدار عرض خروجیها برحسب سانتیمتر است که بر اساس ظرفیت کل متصرفین اتاق یا طبقه که باید قادر باشند در زمان 5/2 دقیقه تخلیه شوند، محاسبه می‌شود.

48- فلاشر اعلام حریق: چراغ هشدار دهنده حریق که توسط فرمان دستگاه اعلام مرکزی حریق فعال می‌شود و بطور ممتد خاموش و روشن می‌شود.

49- کاشف حریق: وسیله‌ای که شروع یا وجود حریق در یک محل را کشف می‌نماید ونسبت به یکی از محصولات حریق (دود، حرارت، تشعشعات ماورای بنفش و مادون قرمز) حساس می‌باشد.

50- کانون ایمنی: هر محلی که دارای شرایط زیر باشد:

الف- در بیرون و دور از ساختمان.

ب- در داخل ساختمان با هر نوع ساختار حفاظت شده کامل و مورد تائید مانند سیستم آب افشان و غیره.

51- گسترش حریق: حرکت حریق از یک قسمت به قسمت دیگر را گویند.

52- مایعات قابل اشتعال: هر نوع مایع یا موادی در فاز مایع که قادر به سوختن در حریق باشد و مایعات قابل اشتعال ، مایعات قابل سوختن یا هرنوع موادی که بتواند بصورت مایع درآید و بسوزد را شامل می‌شود.

53- مایعات قابل انفجار: مایعی که دارای نقطه شعله زنی پائین‌تر از 8/37 سانتیگراد باشد و فشار بخار آن در 8/37 سانتیگراد از psi 40 یا mmhg 2،68 تجاوز نکند.

54- محصولات حریق: گرما، گازها، ذرات جامد و ذرات ریز مایع که در اثر سوختن حاصل می‌شوند.

55- مسافت پیمایش: طول حداکثر مسافتی است که توسط کلیه متصرفین طی می‌شود تا از هر نقطه ساختمان به خارج از آن یا یک محل کاملاً امن دسترسی پیدا کنند.

56- مصالح ساختمانی مقاوم در برابر حریق: نوعی از مصالح که هنگام قرارگرفتن در معرض آتش مانع گسترش آتش شده و توانایی محدود کردن حریق را ضمن استقرار عملکرد خود، برای مدت معینی خواهد داشت.

57- محل (بخش) حریق: یک فضا در میان ساختمان که با دیوارهای مقاوم حریق از کلیه جهات و سقف و کف محصور باشد.

58- مواد غیر قابل اشتعال: موادی که در شکل مورد استفاده خود و یا در موقعیت استقرار خود به سوختن کمک نمی‌کند و یا باعث افزایش حرارت محیط حریق نمی‌شود.

59- منابع آتش زنه: وسایل و تجهیزاتی هستند که انرژی حرارتی لازم را برای شروع سوختن فراهم می‌آورند مانند : کبریت- سیگار- وسایل آشپزی- وسایل گرمایشی – سیم‌کشی برق و ...

60- نازک کاری داخلی: نوع و نحوه کاربرد مصالحی که برای پوشش نمای دیوارها، ستونها، تیرها یا سقف‌ها در فضاهای داخلی ساختمان، به منظور تزئین، عایقبندی صوتی و حرارتی یا سایر مقاصد مورد استفاده قرار می‌گیرند.

61- نجات: عبارتست از عملیات سایر افراد جهت خارج کردن یا دور ساختن یک فرد از محل گرفتاری یا مهلکه.

62- نرخ حرارت آزاد شده: مدت زمانی که طول می‌کشد تا انرژی حرارتی (با واحد معین) در اثر سوختن آزاد شود. نرخ حرارت آزاد شده یک سوخت به خصوصیات شیمیایی، فیزیکی و اکسید کننده قابل دسترس بستگی دارد و معمولاً برحسب BTR/Sec یا کیلو وات (KW) بیان می‌شود.

63- نوع تصرف: هدف یا مقصود استفاده و بهره‌برداری از یک ساختمان یا بخشی از آن.

64- هدایت (انتقال حرارت بطریق هدایت): انتقال حرارت از شیئی به شی‌ء دیگر و یا از نقطه‌ای به نقطه دیگر همان شیء در اثر تماس مستقیم با حرارت.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

شناسایی انواع تصرف‌ها

براساس ضوابط تمام بناهای موجود یا در دست احداث و نیز بناهایی که من‌بعد ساخته یا پرداخته شوند باید برحسب نوع عملکرد و بهره‌گیری، در یکی از گروه تصرفهای نه‌گانه زیر قرار گرفته و شناسایی شوند:

  1. تصرف‌های مسکونی
  2. تصرف‌های آموزشی
  3. تصرف‌های درمانی / مراقبتی
  4. تصرف‌های تجمعی
  5. تصرف‌های اداری / حرفه‌ای
  6.  تصرف‌های کسبی / تجاری
  7. تصرف‌های صنعتی
  8. انباری
  9. تصرف‌های مخاطره آمیز

تفکیک و دسته‌بندی تصرف‌های نام برده شده به عبارت زیر می‌باشد:

1- تصرف‌های مسکونی

هر بنا یا یک بخشی از بنا که در آن شخص یا خانواده‌ای زندگی می‌کنند و تجهیزات خواب در آن مهیا می‌باشد، به استثنای بناهایی که در گروه تصرف‌های درمانی / مراقبتی دسته‌بندی می‌شوند. به عنوان تصرف مسکونی شناخته می‌شود. بناهای با تصرف مسکونی عبارتند از:

  • خانه‌های یک یا دو خانواری
  • بناهای آپارتمانی
  • هتل‌ها و متل‌ها
  • مسافرخانه‌ها
  • خوابگاه‌ها
  • اقامتگاه‌های سازمانی نظیر خانه‌ها و مهمانسراهای دولتی، ورزشی، مذهبی و نظایر

2- تصرف‌های آموزشی / فرهنگی

هر بنا یا بخشی از یک بنا که در آن اشخاص به منظور آموزش دادن یا آموزش دیدن در فضاهایی نظیر کلاس در یک جا جمع شوند، دارای تصرف آموزشی / فرهنگی شناخته می‌شود. بخش‌هایی از این بناها که در آن، اشخاصی با تعداد 50 نفر یا بیشتر اجتماع کنند.

بناهای با تصرف آموزشی / فرهنگی عبارتند از:

  • مدارس ابتدایی
  • مدارس راهنمایی
  • مدارس عالی
  • آموزشگاه‌ها
  • دانشگاهها
  • مدارس فنی و حرفه‌ای

 

 

3- تصرف‌های درمانی / مراقبتی

هر بنا یا بخشی از یک بنا که در آن اشخاص به دلیل داشتن معلولیت‌های جسمی و روحی، بیماری یا کهولت تحت مراقبت‌های پزشکی و نظایر آن باشند. همچنین هر بنا یا بخشی از یک بنا که در آن اشخاص به منظور مجازات یا بازپروری ، تحت نظر یا بازداشت و مراقبت‌هایی نظایر آن قرار گرفته و آزادی حرکت آنان سلب شود، دارای تصرف درمانی / مراقبتی شناخته می‌شود. بناهای با تصرف درمانی / مراقبتی عبارتند از:

گروه اول

  • بیمارستانها
  • مراکز توانبخشی
  • آسایشگاهها
  • درمانگاهها
  • شیرخوارگاهها
  • مهدهای کودک و کودکستانها
  • خانه‌های سالمندان

گروه دوم

  • تیمارستانها
  • دارالتأدیب‌ها و مراکز بازپروری
  • ندامتگاهها و اندرزگاهها
  • زندانها

4- تصرف‌های تجمعی

هر بنا یا بخشی از یک بنا که در آن 50 نفر یا بیشتر در یک محل جمع شوند، دارای تصرف تجمعی شناخته می‌شود این بناها عبارتند از:

  • پارکهای تفریحی
  • سالنهای بازی و سرگرمی
  • سالنهای گردهمایی
  • نمایشگاهها
  • سالنهای مهمانی، جشن و انجمن
  • سالنهای سخنرانی
  • سالنها و میدان‌های ورزشی
  • استادیومها
  • سینماها و تئاترها
  • رستورانها و سالنهای غذاخوری
  • باشگاهها
  • دادگاهها
  • قرائت خانه‌ها
  • مساجد، تکایا، کلیساها و نظایر آن
  • سالنها و ترمینالهای مسافرتی
  • موزه‌ها و سالن‌های هنری
  • اردوگاهها
  • وزارتخانه‌ها
  • سربازخانه‌ها
  • پناهگاه‌ها

5- تصرف‌های اداری / حرفه‌ای

هر بنا یا بخشی از یک بنا که به منظور انجام امور اداری و داد و ستدهای شغلی تصرف شود و یا جهت ارائه خدمات حرفه‌ای و نوعی خدمات تجاری همراه با تحویل یا کاربرد مقدار محدودی کالا یا مصالح مورد استفاده قرار گیرد، دارای تصرف اداری / حرفه‌ای شناخته می‌شود. این بناها عبارتند از:

  • وزارتخانه ها، ارگانها و نهادهای دولتی
  • بانک‌ها و شعبه‌های پستی
  • دفاتر و شرکت‌های خدماتی خصوصی
  • انواع تعمیرگاههای وسایل و لوازم خانگی

6- تصرف‌های کسبی / تجاری

هر بنا که به منظور نمایش و فروش اجناس و کالاهای مختلف مورد بهره‌برداری باشد، دارای تصرف تجاری شناخته می‌شوند. اجناسی که در این گروه بناها ارائه می‌شود در صورت داشتن قابلیت احتراق زیاد باید از لحاظ مقدار محدود باشد و در صورت عدم اعمال محدودیت و بنا به تشخیص کارشناس حفاظت از حریق باید در گروه تصرف‌های مخاطره آمیز دسته‌بندی شده و از مقررات مربوط به آن تصرفات پیروی نماید. بناهای با تصرف تجاری عبارتند از:

  • فروشگاههای بزرگ
  • سالن‌ها و میادین فروش
  • بازارها و بازارچه‌ها
  • مغازه‌های مختلف از قبیل نانوائی، لبنیاتی، سوپر مارکت‌ها و نظایر آن

7- تصرف‌های صنعتی

هر بنا یا بخشی از یک بنا که به منظور ساخت، مونتاژ یا تولید انواع مواد و محصولات مورد استفاده واقع شود، یا برخی عملیات فعل و انفعالی و تکمیلی بر روی مواد و محصولات در آن انجام گیرد، دارای تصرف صنعتی شناخته می‌شوند. در مواردی که این بناها دارای محصولات تولیدی یا مواد مصرفی بسیار قابل احتراق، سمی یا انفجاری باشند، باید در گروه تصرف‌های مخاطره‌آمیز دسته‌بندی شده و از مقررات مربوط به آن گروه تبعیت نمایند. بناهای با تصرف صنعتی براساس میانگین بار محتویات قابل احتراق در هر متر مربع زیر بنا، به 4 گروه دسته‌بندی می‌شوند:

گروه 1- بین صفر تا 50 کیلوگرم در مترمربع زیر بنا (کم خطر)

گروه 2- بین 50 تا 100 کیلوگرم در مترمربع زیر بنا (میان خطر)

گروه 3- بین 100 تا 150 کیلوگرم در مترمربع زیر بنا (پر خطر)

گروه 4- 150کیلوگرم و بیشتر  در مترمربع زیر بنا (بسیار پرخطر)

بناهای با تصرف صنعتی عبارتند از:

  • کارگاه‌ها و کارخانجات تولید مواد و محصولات
  • کارگاه‌ها و کارخانجات فعل و انفعالی و فرآوری
  • کارگاه‌ها و کارخانجات مونتاژ قطعات
  • مجتمع‌های صنعتی

 

 

8- تصرف‌های انباری

هر بنا یا بخشی از یک بنا به منظور انبارکردن مواد، کالا و اجناس مورد استفاده قرار می‌گیرند (به استثنای بناهایی که به منظور نمایش یا فروش مقدار محدودی کالا و اجناس استفاده می‌شوند) دارای تصرف‌های انباری شناخته می‌شوند. در مواردی که بنا دارای مواد بسیار قابل احتراق، آتش‌زا، سمی و یا انفجاری باشد، باید در گروه تصرف‌های مخاطره آمیز دسته‌بندی شده و از مقررات مربوط به آن گروه تبعیت نماید. تصرف‌های انباری براساس میانگین بار محتویات قابل احتراق در هر متر مربع زیربنا، به چهار گروه دسته بندی می‌شوند:

گروه 1- بین صفر تا 50 کیلوگرم در مترمربع زیر بنا (کم خطر)

گروه 2- بین 50 تا 100 کیلوگرم در مترمربع زیر بنا (میان خطر)

گروه 3- بین 100 تا 150 کیلوگرم در مترمربع زیر بنا (پر خطر)

گروه 4- 150کیلوگرم و بیشتر  در مترمربع زیر بنا (بسیار پرخطر)

بناهای با تصرف انباری عبارتند از:

  • انبارهای ویژه کالاهای مختلف
  • انبارهای ویژه کتاب در کتابخانه‌ها
  • بایگانی‌های متراکم ادارات
  • توقفگاههای خودرو
  • آشیانه‌های هواپیما

 

9- تصرف‌های مخاطره‌آمیز

هر بنا یا بخشی از یک بنا و به طور اعم هرگونه تأسیسات ساختمانی، اگر به منظور خاصی مورد استفاده قرار گیرد که با مواد و محصولات قابل اشتعال، آتش‌زا، سمی یا انفجاری در ارتباط باشد، به عنوان تصرف مخاطره‌آمیز شناخته می‌شود.

 

دسته‌بندی تصرف‌ها بر اساس بار محتویات قابل احتراق

تمام تصرفها براساس میانگین وزن محتویات قابل احتراق در مترمربع زیربنای ساختمان، در چهارگروه به شرح زیر دسته بندی می‌شوند.

1- گروه تصرف‌های کم خطر

بناهایی که به مناسبت نوع تصرف بار محتویات قابل احتراق در آنها تا 50 کیلوگرم در مترمربع زیربنا باشد دارای تصرف کم خطر شناخته می‌شوند که بناهای با تصرف مسکونی، آموزشی / فرهنگی، درمانی / مراقبتی، تجمعی، اداری / حرفه‌ای و آن دسته بناهای با تصرف صنعتی و انباری که بار محتویات قابل احتراق در آنها از 50 کیلوگرم در مترمربع کمتر است را شامل می‌گردد.

2- گروه تصرف‌های میان خطر

بناهایی که به مناسبت نوع تصرف، بار محتویات قابل احتراق در آنها بین 50 تا 100 کیلوگرم در مترمربع زیربنا باشد، دارای تصرف میان خطر شناخته می‌شوند که با تصرف تجاری و آن دسته بناهای با تصرف صنعتی و انباری که دارای چنین باری هستند را شامل می‌گردد.

3- گروه تصرف‌های پرخطر

بناهایی که به مناسبت نوع تصرف، بار محتویات قابل احتراق در آنها بین 100 تا 150 کیلوگرم در مترمربع زیربنا باشد، دارای تصرف پرخطر شناخته می‌شوند و آن دسته بناهای با تصرف صنعتی و انباری که دارای چنین باری هستند را شامل می‌گردد.

4- گروه تصرف‌های بسیار پرخطر

بناهایی که به مناسبت نوع تصرف، دارای مواد و مصالح بسیار آتش‌زا، سمی، سوزاننده، خورنده و انفجاری باشند و بناهایی که به مناسب نوع تصرف، بار محتویات قابل احتراق در آنها  آنها 150 کیلوگرم در هر مترمربع زیربنا و بیشتر باشد، دارای تصرف بسیار پرخطر شناخته می‌شوند و تمام بناهای با تصرف مخاطره‌آمیز و آن دسته بناهای با تصرف صنعتی و انباری که دارای چنین باری هستند را شامل می‌گردد.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

لازم است برای اجتناب از برداشت آزاد و اشتباه دانشجویان و یا مخاطبان این رشته قبل از ورود به مباحث اصلی و ارائه توضیحات پیرامون مطالب بعدی، تعریف کلی پیشگیری از حریق و حفاظت از حریق را داشته باشیم.

 

پیشگیری از حریق         Fire prevention

Covers precautionary activities aimed at stopping the outbreak of fire, early detection and education , inspection , enforcement of safety regulation and the reduction of fire hazards wherever possible.

به کلیه اقدامات و اعمال احتیاطی با هدف توقف و عدم پیشروی آتش و کشف سریع و به موقع آن به منظور کاهش خسارات مالی و صدمات جانی افراد در هنگام بروز حریق گفته می‌شود. این اقدامات شامل آموزش ، بازرسی، اعمال قوانین و مقررات در جهت کاهش خطرات آتش‌سوزی در هر موقعیتی که احتمال بروز آن وجود دارد.

 

حفاظت از حریق         Fire protection

The theory and practices of reducing life and property loss by fire , fire control and fire prevention. Two types of fire protection: Active Fire Precautions which include sprinklers and other automatic detection and extinction systems, training occupants in Fire drill, etc., and Passive Fire Precautions which are represented by structural measures, Fire retardant, adequate and controlled Ventilation etc.

 

کاهش خسارات و صدمات جانی و مالی ناشی از آتش‌سوزی بطور نظری و عملی مانند کنترل و پیشگیری حریق . دو روش حفاظت از حریق عبارتند از:

احتیاطات و اقدامات فعال (Active) که شامل اسپرینکلرها و سایر سیستم‌های اعلام و اطفای اتوماتیک ، آموزش ساکنان و متصرفان در تمرینات آتش‌سوزی و نظایر آنها می‌باشد.

احتیاطات غیر فعال (Passive) نیز با استفاده از ساختار مناسب و مقاوم در مقابل آتش‌سوزی  که عبارتند از تهویه کافی و کنترل شده و مواردی از این قبیل که در جهت حفاظت از حریق اعمال گردد.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

پیشگیری از حریق      Fire prevention

تمامی اقداماتی که جهت کاهش حوادث آتش‌سوزی انجام می‌شود پیشگیری از حریق نام دارد. معمولاً شیوه‌های پیشگیری از حریق که بخش خدمات آتش‌نشانی از آنها استفاده می‌کند روی بررسی نکات مهندسی، الزامی کردن قوانین و مقررات، آموزش مردم جهت مقابله با حریق و تجزیه و تحلیل علل حوادث تمرکز دارند. پیشگیری از حریق مسئولیتی است که بر عهده تمامی عناصر مسئول ایمنی و خصوصاً سازمانهای آتش‌نشانی می‌باشد.

در همین راستا بازرسی به طور منظم و برای کشف و اصلاح نقص‌هایی که زندگی و اموال مردم را در معرض تهدید حریق قرار می‌دهند مورد استفاده قرار می‌گیرد و شامل الزام به اجرای قوانین و دستورالعمل‌هاست. در کنار آن آموزش برای آگاهی عامه مردم از خطرات آتش و رفتار ایمن در برابر آن ضروری می‌باشد. بررسی حریق نیز با مشخص کردن نواحی مشکل آفرینی که نیاز به آموزش تکمیلی یا وضع قوانین دارند، نهایتاً به انجام اقداماتی در جهت پیشگیری از حریق می‌انجامد. اقدامات مهندسی مناسب، روش دیگری برای پیشگیری از حریق می‌باشد. می‌توان با لحاظ کردن نکات ایمنی حین ساخت تأسیسات منازل از بروز آتش‌سوزی جلوگیری کرد یا در صورت بروز از گسترش آن جلوگیری کرد.

پرسنل پیشگیری از حریق

پیشگیری مؤثر از حریق ارتباط مستقیم به شبکه‌ای از آتش‌نشانان دارد که به اجرای مقررات، آموزش عموم مردم و بررسی و تعیین علل بروز آتش‌سوزی اختصاص یافته باشد.

با توجه به مقررات اداری یا اختیارات قانونی، وظایف یا مسئولیت‌های زیر در پیشبرد اهداف پیشگیری از حریق مؤثر و مطلوب است:

  • الزامی نمودن اجرای قوانین
  • بازرسی‌های مربوط به پیشگیری از حریق
  • بازنگری طرح‌ها
  • تحقیق در زمینه آتش‌سوزی عمدی و غیر عمدی
  • جمع‌آوری اطلاعات مربوط به آتش‌سوزی
  • تحلیل داده‌های مربوط به آتش‌سوزی
  • آموزش خدمات آتش‌نشانی
  • آموزش‌های عمومی در زمینه آتش‌سوزی
  • قانون‌گذاری در موارد خاص
  • تدوین مقررات مربوط به مواد منفجره و سایر مواد خطرزا
  • بازرسی تأسیسات برقی
  • و مشاوره با سایر نهادهای مرتبط

به دلیل اهمیت فعالیت‌های پیشگیرانه لازم است تعدادی از کارکنان به عنوان کارشناس برای انجام امور مربوط به پیشگیری از حریق به خدمت گمارده شوند. تعداد این کارکنان به نیاز حوزه و وسعت اداره یا دفتر بستگی دارد. این بخش ممکن است به چند بخش فرعی مثلاً بازرسی، آموزش عمومی، بررسی طرح‌های ساختمانی و بررسی حریق پس از وقوع تقسیم شود. در حقیقت قوانین یا مقررات منطقه‌ای آتش‌نشانی، اختیارات و مسئولیت‌های مربوط به پیشگیری از حریق را به رئیس این بخش تفویض می‌کنند و این شخص می‌تواند اختیارات را با توجه به گستردگی به یک فرد یا بخش زیردست واگذار کند. معمولاً افسران زیردست این گروه‌های فرعی را اداره می‌کنند اما در دفاتر کوچک‌تر رئیس می‌تواند شخصاً امور مربوط به پیشگیری از حریق را نظارت کند.

در هر حال بخش پیشگیری از حریق باید از افرادی که به بهترین وجه مهارت‌های لازم را دارند، تشکیل شود. ضمن آنکه در مواقع لازم باید کارشناسان فنی نیز در دسترس باشند. کارآیی این بخش بستگی به مهارت‌های فنی پرسنل آن دارد.

* بازرس حریق[2] یا افسر پیشگیری از حریق

بازرسان یا افسران پیشگیری از حریق باید بر اساس توانایی در ایجاد انگیزه در مردم و یا دانش فنی برای انجام وظایف مربوط به پیشگیری از حریق، انتخاب شوند. افرادی که برای این سمت انتخاب می‌شوند. مسئولیت هدایت بازرسی محل، بررسی حریق، آموزش عموم مردم یا بازنگری در طرح‌ها را بر عهده دارند. بازرس باید بتواند سایرین را تشویق به برقراری شرایط ایمن در مقابل آتش‌سوزی نماید. بازرسی که تنها بر نیروی کنترلی خود متکی است نمی‌تواند به اندازه بازرسی که به تشویق و ترغیب متکی است به نتیجه برسد یا کاری از پیش ببرد. به هرحال ممکن است اجبار به اجرای قوانین یا مقررات آتش‌نشانی برای حصول اطمینان از رعایت قوانین و یا آئین‌نامه‌ها لازم باشد.

 

 

* کارشناس بازنگری طرح‌ها

بازنگری طرح‌ها، رویه‌ای در راستای اعمال یا اجرای قانون است که پیروی از مقررات قانونی ساختمان و پیشگیری از حریق را تضمین می‌کند. افرادی که در این سمت مشغول هستند باید از نظر فنی نسبت به قوانین و نحوه نگارش آن خبره باشند. کارشناس یا متخصص بازنگری طرح‌ها در اداره آتش‌نشانی نقشه سایت و نقشه سیستم‌های حفاظت ساختمان‌ها و مشخصات سیستم آتش‌نشانی را بررسی می‌کند و می‌تواند پیشنهادات، توصیه‌ها یا مشاوره‌هایی به افراد ذیربط ارائه کند. کارشناس بازنگری طرح‌ها باید به طور مستمر و برای حصول اطمینان از احداث ساختمان‌های سالم منطبق با قوانین و مقررات با سایر نهادهای ایمنی عمومی از جمله بازرسان ساختمان یا کارکنان خدمات عمومی و کارکنان دوایر بهداشت، در تعامل باشد.

مهندس پیشگیری از حریق

به علت تنوع و پیچیدگی مسایل مربوط به پیشگیری از حریق، خدمات مهندسین پیشگیری بسیار سودمند خواهد بود. هرچند معمولاً این مهندسان به صورت مشاوران پاره‌وقت استخدام می‌شوند، اما ممکن است در برخی از سازمان‌ها استخدام کادر مهندسی تمام وقت لازم باشد. کارکنان دایره مهندسی پیشگیری از حریق با سطح بالائی از توانایی‌های فنی، در خدمت امر بازنگری طرح‌ها، امور مشاوره‌ای و ارائه پیشنهادات سازنده برای طیف وسیعی از مسائل یا مشکلات پیشگیری از حریق هستند. گواهینامه‌های این افراد مبتنی بر آموزش‌‌های حرفه‌ای تخصصی، از سوی معماران، مهندسان، ساختمان‌سازان و سایر کارشناسانی که در فعالیت‌های ساختمانی دخالت دارند، به رسمیت شناخته شده است.

* افسر آموزش عمومی

وظیفه افسر آموزش عمومی این است که عموم مردم را از خطرات آتش‌سوزی آگاه نموده و آنها را تشویق کند تا در هنگام حادثه بر اساس رفتار صحیح ایمنی اقدام کنند. کارکنانی که برای انجام این وظیفه انتخاب می‌شوند باید دارای دانش لازم درباره تکنولوژی حریق باشند تا بتوانند برنامه‌های ایمنی و اقداماتی جهت پیشگیری از حریق را تنظیم و ارائه کنند. به علاوه باید از نیروی خلاقیت و تشویق و مهارت ارتباطی و انطباق و سازگاری لازم برای انتقال پیام‌های پیشگیری از حریق به تمامی اقشار جامعه برخوردار باشند.

با توجه به نوع برنامه‌های پیشگیری از حریق پرسنل و کارکنان تمامی سطوح می‌توانند و باید در انتقال پیام‌ها یا دستورات ایمنی و پیشگیری از حریق به جامعه مشارکت داشته باشند. به علاوه می‌توان از افراد باتجربه و اشخاص آموزش دیده نیز به عنوان همکاران غیر رسمی در زمینه پیشگیری از حریق استفاده نمود.

* افسران تحقیق در مورد حریق

بهتر است تعیین و بررسی علل آتش‌سوزی نیز از مسئولیت‌های افراد خبره و متخصص باشد. چنانچه اداره مربوطه این مسئولیت را برعهده داشته باشد، می‌توان کشف علت آتش‌سوزی و تحقیقات متعاقب آن را به رئیس سازمان، رئیس دایره پیشگیری از حریق، افسران ارشد، بازرسان حریق و یا به افرادی که به عنوان افسران تحقیق در مورد حریق منصوب شده‌اند، واگذار کرد. افسران مذکور باید زیرک، کنجکاو و در شناسایی واقعیات دقیق باشند. اطلاعات یا دانش بدست آمده از طریق تجربه باید با آموزش در شیمی، قوانین جزائی، پزشکی قانونی و بازجوئی جنائی تکمیل شوند.

بازرسی‌های پیشگیرانه حریق

بازرسی‌های مربوط به پیشگیری از حریق توسط پرسنل و با پیروی از مفاد قانونی و آئین‌نامه‌های مربوطه انجام می‌شود. مکان‌هایی که باید مورد بازرسی قرار بگیرند عبارتند از اجتماعات عمومی و ساختمان‌ها یا تأسیسات آموزشی، مسکونی، مؤسسات تجاری، صنعتی، کارخانجات، انبارها و ساختمان‌های با خطرات خاص.

* اهداف بازرسی به منظور پیشگیری از حریق

بازرسی‌هائی که جنبه اجرای قانون دارند به تضمین رعایت اصول ایمنی در هر نوع ساختمانی کمک می‌کنند و شامل بازدید و بازرسی راه‌های ورود و خروج و عملکرد درهای خروج، برق اضطراری، علامات خروج و تمام خروجی‌های اضطراری می‌باشند.

هدف از این بازرسی‌ها جلوگیری از بروز حریق است زیرا با انجام آنها عوامل خطرناک یا گسترش دهنده حریق شناسایی می‌شوند. بازرس حریق علاوه بر کشف و اصلاح عوامل ایجاد کننده حریق، باید تراکم زباله‌های قابل اشتعال و انبارش اجناس، تعمیرات و نگهداری به موقع و صحت تسهیلات آب، برق و گاز ساختمان را وارسی کند. بازرسی در نحوه نصب، عملکرد و مراقبت از سیستم‌ها، ادوات و تجهیزات پیشگیری از حریق ساختمان نیز ضروری است. باید بررسی مستمر و به موقع هریک از انواع سیستم‌های حفاظت در برابر حریق تضمین شود.

تمام تجهیزات مانند آشکارسازهای حریق، آژیرها، اسپرینکلرها، سوئیچ‌ها و پمپ‌های آتش‌نشانی باید بطور مرتب و به موقع مورد بررسی و آزمایش قرار گیرند. کپسول‌های آتش‌نشانی نیز باید از لحاظ نوع، محل نصب، تعمیرات، کارکرد و نحوه توزیع بررسی شوند.

ضروری است طی روند بازرسی اطلاعات فنی درباره ساختمان و فرآیندهای آن جمع‌آوری شود. این اطلاعات برای برنامه‌ریزی پیش از حریق، بسیار سودمند خواهد بود. نوع ساختمان، درها یا ورودی‌های عمودی، نوع تأسیسات (آب ، برق و غیره) و محل نصب آنها، سیستم‌های پیشگیری از حریق، وضعیت دسترسی به ایستگاه آتش‌نشانی ، مواد یا شرایط خطرناک، داده‌هائی هستند که باید طی بازرسی جمع‌آوری شده و در برنامه‌ریزی‌ها به کار گرفته شوند. بازرسی‌ها فرصت آموزش شرایط ایمنی مناسب و رفتار صحیح به هنگام آتش‌سوزی را برای ساکنان یک ساختمان، فراهم می‌کنند.

* بازرسی گروهی

اغلب بازرسی‌های منظم، توسط پرسنل در حال خدمت انجام می‌شود. بازرسی‌ها یا بازدیدهای گروهی شامل وارسی ساختمان، کشف نقاط خطرناک، معاینه سیستم‌های پیشگیری و اصلاح مشکلات ایمنی می‌باشد. همچنین بازرسی ممکن است نحوه انبارش و استفاده از مواد خطرناک را نیز شامل شود، به ویژه هنگامی که انبار کردن و استفاده از اینگونه مواد نیاز به پروانه یا مجوز داشته باشد. بازرسی گروهی، به شناسایی نقاطی که ممکن است نیازمند اطفای حریق یا انجام بعضی خدمات اضطراری داشته باشند کمک می‌کند.

پیش از شروع کار بازرسی باید آموزش‌های لازم را به طور صحیح فرا گرفته و ترجیحاً مجوزی داده شود تا با عنوان افسران پیشگیری از حریق، بازرسی‌ها را انجام دهند.

در نهایت این بازرسی‌ها شرایط قابل اصلاح و هم‌چنین شرایطی که مهارت‌های فنی بیشتری می‌طلبند را مشخص می‌کند.

* بازرسی‌های بخش پیشگیری از حریق

در بعضی سازمان‌ها ممکن است بازرسان بخش پیشگیری از حریق به تنهایی مسئول انجام بازرسی‌ها باشند. هدف بازرسی این افراد نیز همانند آنچه پیشتر مطرح شد، شناسایی یا کشف شرایطی است که ناقض قوانین بوده و ممکن است ایجاد حریق کرده و جان و مال مردم را به مخاطره اندازند.

ساکنین مکان مورد بازرسی باید از وجود شرایط ناایمن آگاه شوند. انجام بازرسی به منظور اصلاح نقایص قانوناً الزامی می‌باشد و لذا مقرراتی برای اجرای این امر وجود دارد. برای انجام درست کار بازرسی، بازرسان باید آموزش‌های فنی لازم را فراگرفته و البته تجربه شخصی نیز داشته باشند.

در مواردی که گروه‌ها یا سازمان‌های آتش‌نشانی تمام یا بخشی از بازرسی‌های قانونی را انجام می‌دهند پرسنل بخش بازرسی ممکن است به بازرسی اولیه، یا بازرسی تکمیلی و یا اجرای اقدامات قانونی به منظور اصلاح تخلفات نیز بپردازند. کارکنان بخش پیشگیری حتی می‌توانند در موارد لزوم به صدور مجوزهای کاری[3] الزامی از سوی قانون نیز بپردازند. بازرس می‌تواند مصاحبه‌هایی با رئیس یا افسران سازمان برای تهیه گزارش‌های جامع‌تر انجام دهد. به علاوه لازم است بازرسی شبانه از اجتماعات عمومی و اماکن کاری بعنوان جزئی از روندهای بازرسی بعمل آید تا نسبت به اجرای الزامات مربوط به حداکثر بار این اماکن و همچنین راه‌های خروج اطمینان حاصل شود.

اجرای قانون

* آیین‌نامه‌های پیشگیری از حریق

کلیه اختیارات و مسئولیت‌های افسران پیشگیری از حریق توسط قوانین و مقررات تفویض می‌شوند. مسلماً یک برنامه پیشگیری مؤثر نیاز به یک آئین‌نامه اجرایی قانونی دارد که شرایط و الزامات پیشگیری و روش‌های اجرایی آنها را مشخص کند. قوانین و مقررات می‌توانند روش تدوین و تصویب آیین‌نامه‌های پیشگیری از حریق را منعکس کنند. در برخی کشورها افسران پیشگیری از حریق اختیار تدوین یک آئین‌نامه پیشگیری محلی را نیز دارند و می‌توانند با مراجعه به یک آئین‌نامه مصوب کشوری تصمیمات لازم را اتخاذ کنند. البته استفاده از آئین‌نامه‌های ملی پیشگیری از حریق در برخی موارد بر استفاده از آئین‌نامه‌های محلی ارجحیت دارد. زیرا آئین‌نامه‌های مصوب ملی بر پایه طیف وسیعی از تجربیات مربوط به پیشگیری از حریق قرار دارند و لذا افسران پیشگیری از حریق به استفاده از یک آیین‌نامه اجرایی سخت و خاص متهم نخواهند شد. در هر حال تدوین یک آئین‌نامه پیشگیری نمونه، سندی فراهم می‌کند که از نظر معماران، مهندسان و سازندگان که با ضوابط آئین‌نامه آشنا هستند، معتبر است. یک آئین‌نامه خوب پیشگیری از حریق متضمن تجدید‌نظرهای دوره‌ای[4] در آئین‌نامه است که به واسطه آنها تکنولوژی تازه و تفکرات نو در آیین‌نامه لحاظ می‌شوند.

* اجرای آئین‌نامه

اکثر آئین‌نامه‌های پیشگیری از حریق روند و شرایط اجرائی مشابهی دارند. هر آئین‌نامه‌ شامل یک بخش اجرایی است که چارچوب قانونی و سازمانی برنامه پیشگیری را مشخص می‌کند. ضمناً در مورد قابلیت اجرای آئین‌نامه‌ برای انواع تصرفات و ساختمان‌های جدید یا موجود نیز باید جداگانه بحث شود.

آئین‌نامه‌ پیشگیری از حریق اختیارات اجرائی افسر پیشگیری از حریق و دستیاران او را تعیین می‌کند. این اختیارات عبارتند از حق قانونی ورود برای بازرسی، حق صدور دستورات لازم برای اصلاح شرایط خطرناک و دستور تخلیه یک ساختمان یا محوطه ناامن، همچنین آئین‌نامه‌ مزبور تکالیف مربوط به نگهداری مدارک و سوابق را نیز تعیین و ابلاغ می‌کند. وظایف دیگر ممکن است شامل الزامات اخذ پروانه و روش صدور اخطاریه درباره تخلف از مفاد آئین‌نامه‌ باشد.

بخش اجرائی باید طوری تدوین و نگاشته شود که در حد امکان اختیار وسیعی به افسر پیشگیری از حریق داده شود تا بتواند مفاد مقررات و قوانین مربوط به ایمنی حریق در ساختمان‌ها و محوطه‌ها و کنترل کالاهای خطرناک را در حوزه عملیاتی خود اجرا کند. این بخش آئین‌نامه‌ می‌تواند مسئولیت‌ ساکنان ساختمان در خصوص سالم نگهداشتن آن و وسایل حفاظت در برابر حریق را تعیین و ابلاغ کند.

قسمت‌های دیگر آئین‌نامه پیشگیری از حریق باید واژه‌های مربوط به آئین‌نامه‌، اقدامات احتیاطی لازم در خصوص حریق، روش‌های صحیح نصب، کارکرد، معاینه یا آزمون و نگهداری یا تعمیر سیستم‌ها و وسایل پیشگیری از حریق داخل تصرف را شرح دهد. بخش‌های نهائی آئین‌نامه‌ باید نحوه به کارگیری و حفاظت از تجهیزات، وسایل، فرآیندها و تصرفات خاص را تعیین و شرایط استفاده از انواع مختلف کالاهای خطرناک یا قابل احتراق را توضیح دهد.

* روش‌های اجباری برای اجرای قوانین

فرآیند پیشگیری از حریق به روش‌های اجباری می‌تواند شامل گزینه‌های مختلفی به شرح ذیل باشد.

مجوزهای کار[5]: مجوز کار عبارت است از سند یا مدرکی رسمی که برای انجام یک کار به خصوص توسط بخش پیشگیری از حریق صادر می‌شود. مجوز با نام افسر آتش‌نشانی مربوطه و به منظور بررسی نحوه انبارش، ساخت، تصرف و یا برای کنترل فرآیندها و شرایط خطرناک صادر می‌شوند. مجوز وقتی صادر می‌شود که شرایط موجود، حداقل الزامات آئین‌نامه را برآورده سازند. فرآیند مجوزدهی، اطلاعاتی را برای افسر پیشگیری از حریق فراهم می‌کند. اطلاعات درباره این که چه وقت، چگونه و در چه محلی از حوزه کاری او وسایل خطرناک در حال نصب، انبارش یا استفاده هستند، این امکان را فراهم کرده که در صورت نیاز با مقامات ساختمانی، منطقه، بهداشت و نهادهای دیگر تماس گرفته و یک بررسی میان رشته‌ای با کمک این افراد انجام دهد. علاوه بر اینها روند مذکور موجب می‌شود افسر پیشگیری از حریق وسایل، نقشه‌های حفاظتی و دستورالعمل‌هائی که برای حصول اطمینان از ایمنی مواد و فعالیت‌های خطرناک لازم است، بررسی و تصویب کند. فقدان مجوز در موارد الزامی، تخلف قانونی محسوب شده و می‌تواند برای جلوگیری از ادامه کار یک ساختمان به کار رود.

همانطور که اشاره شد مجوز، حق ورود به یک ساختمان به منظور بازرسی و اطمینان از اینکه از شرایط و الزامات مجوز تخطی نشده را برای صادر کننده فراهم می‌کند. بنابراین اگر یک بازرس به موجب مجوز آتش‌نشانی اجازه ورود به یک تصرف را داشته باشد و سپس مالکان تصرف از ورود او ممانعت به عمل آورند، این امتناع می‌تواند موجب توقف کار و ممنوعیت استفاده از آن شود. مجوزها همیشه به نام یک مأمور، برای یک محل مشخص و به منظور انجام فرآیندهای مربوطه صادر می‌شوند و قابل انتقال نمی‌باشند.

گواهی‌نامه‌ها[6]: گواهی‌نامه سند مکتوبی است که افسر آتش‌نشانی آن را به نام یک فرد یا گروه خاص صادر می‌کند و برطبق آن، فرد یا گروه خاص اجازه می‌یابند تا مبادرت به انجام فعالیت‌هایی که نیاز به گواهینامه دارد بنمایند. به عنوان مثال برای فروش اقلامی مانند آشکارکننده‌های دودی یا گرمایی، کپسول‌های طفاء حریق، سایر وسایل یا ادوات و تجهیزات حفاظت در برابر حریق به مردم، باید گواهینامه تائید صادر شود. این امر جهت حصول اطمینان از این است که عامه مردم بتوانند وسایل حفاظت در برابر حریق سالمی را خریداری کنند.

علاوه بر گواهینامه‌های فوق،  گواهینامه‌های صلاحیت نیز وجود دارند. این گواهینامه‌ به نام افراد یا مؤسساتی صادر می‌شود که کفایت خود را به لحاظ مهارت، آموزش و آزمایش در مواردی که ایمنی در برابر آتش مطرح می‌شود، نشان داده‌اند. این امر شامل افرادی که در کارهای فشفشه‌سازی و آتش‌بازی شرکت دارند، اشخاصی که با مواد محترقه سر و کار دارند، افرادی که سیستم‌ها و تجهیزات ایمنی در برابر حریق را نصب می‌کنند و اشخاصی که خودروهای اطفاء حریق یا آشکارکننده‌های حریق را تعمیر می‌کنند، نیز می‌شود.

پروانه‌ها[7]: پروانه مجوزی است که از سوی یک مقام صلاحیت‌دار به نام اشخاصی که در یک کسب و کار یا حرفه و یا یک فعالیت قانونی اشتغال دارند، صادر می‌شود. هدف از صدور پروانه کسب اطمینان از اجرای استانداردهای خاص و افزایش منابع درآمد در جامعه می‌باشد. بخش پیشگیری از حریق می‌تواند خود بعضی پروانه‌ها را صادر کرده و در روند تغییر یا تایید پروانه‌های صادره توسط سایر دوایر ذیصلاح دخالت داشته باشد.

اخطاریه‌ها: هرگاه ضمن بازرسی‌ها مواردی از نقض قوانین حریق کشف شود، باید موارد را به اطلاع صاحبان یا ساکنان محل رساند. هرگاه پس از این اطلاع‌رسانی وضعیت خطرناک اصلاح نشود یا چنانچه نقص کشف شده تکرار شود، در این صورت برحسب نیاز و اختیارات افسر مربوطه، چند اقدام اجرائی زیر می‌تواند اتخاذ شود:

هشدار یا اخطار برای تخلف

افسر بازرسی ضمن اخطار یا هشدار به مالکان یا ساکنان ساختمان به آنها اطلاع می‌دهد که یک تخلف بارز از مقررات و یا آئین‌نامه‌های پیشگیری از حریق مشاهده شده است. سپس افسر مزبور یک مدت زمان مناسب و مشخص برای اصلاح تخلف مشاهده شده تعیین می‌کند. ضمن آنکه می‌تواند توصیه‌ها یا پیشنهادات اصلاحی را هم در این ابلاغیه‌ها قید کند. مالک یا ساکنان محل باید یادداشت‌های مزبور را امضا نموده و نسخه‌ای از آنها را برای خود نگه‌دارند. پس از گذشت زمان تعیین شده باید بازرسی مجدد برای حصول اطمینان از انجام اصلاحات صورت گیرد و اگر اقدامات اصلاحی صورت نگرفته باشند اقدام قانونی دیگری باید اتخاذ شود.

برچسب قرمز یا اعلام محکومیت

این قبیل برچسب‌ها معمولاً به ابزارها، سیستم‌ها یا تجهیزاتی که در صورت ادامه کار وضعیت ناایمن و خطرناکی ایجاد می‌کنند الصاق می‌شوند. در این صورت باید توسط یک تعمیرکار با صلاحیت، وسیله معیوب تعمیر شده و یا تعویض گردد. افسر آتش‌نشانی نیز ملزم به بازرسی وسیله تعمیر شده قبل از صدور مجوز است.

احضاریه

افسر آتش‌نشانی ممکن است به علت نقض قانون، احضاریه‌ای برای افراد خاطی صادر کند. این احضاریه به فرد خاطی اخطار می‌دهد که در محل و مبادی ذی مدخل و مسئول حاضر شود.

حکم جلب

حکم جلب دستوری است که قاضی برای حضور فرد خاطی در دادگاه صادر می‌کند و به موجب آن از یک افسر پلیس می‌خواهد متخلف را بازداشت و به دادگاه بیاورد تا در برابر اتهاماتی که علیه او وارد است پاسخ دهد. معمولاً حکم جلب در موارد منجر به قتل و مرگ انسان صادر می‌شود. شخصی که درخواست صدور چنین حکمی را دارد باید دلایل کافی برای وقوع جرم را در اختیار قاضی قرار دهد.

در مکان‌ها یا مواردی که نقض آئین‌نامه‌ها خطر بارز و آشکاری برای مال و جان مردم داشته باشد ممکن است افسر آتش‌نشانی ملزم به انجام یک اقدام فوری برای رفع خطر باشد. این اقدامات شامل ورود به ملک شخصی، توقف فعالیت خطرناک، تخلیه یک تصرف خاص و بازپس‌گرفتن مجوزها می‌باشند. چنین اختیاراتی ممکن است صریحاً در شرح وظایف ذکر شده و یا تلویحاً ضمن اجرای قوانین و مقررات به آنها اشاره شده باشد. اقدامات فوری همواره باید به دلیل وجود بارز خطر برای ایمنی مردم صورت گرفته و نشان دهد که تأخیر در رفع خطر، جان و مال شهروندان را به مخاطره می‌اندازد. قضاوت انجام شده نیز باید مبتنی بر استانداردها یا مفاهیم پذیرفته شده باشد.

نگهداری سوابق

یکی از بخش‌های مهم و ضروری مدیریت و اجرای آئین‌نامه پیشگیری از حریق ، نگهداری سوابق و پرونده‌های مربوط به کلیه اقدامات انجام شده است. تمامی سوابق یا اسناد مربوط به اجرای آئین‌نامه، بازرسی‌ها، اخطارها، احضاریه‌ها، سوابق مربوط به تجدید نظر در نقشه‌ها، گزارش‌های حریق، تحقیقات، مجوزها و گواهی‌های صادر شده، مکاتبات انجام شده برای اقدامات اجرائی، باید نگهداری شوند. سوابق کامل و عاری از خطا، برای تعیین میزان اثربخشی در نیل به اهداف پیشگیرانه و فراهم آوردن اطلاعات لازم جهت مقاصد مدیریتی و بودجه‌بندی استفاده می‌شوند.

باید پرونده‌ای برای هر تصرف یا محل بازرسی شده تهیه و نگهداری شود. این پرونده باید شامل خلاصه اطلاعات درباره ساختمان بازرسی شده و یک نسخه از گزارش‌های بازرسی باشد. سوابق و گزارش‌های مربوط به فعالیت‌های انجام شده در خصوص پیشگیری از حریق باید جامع باشد. هر بار که یک بازرس یا یک مأمور پیشگیری از حریق مکانی را بازرسی می‌کند اطلاعات مربوط به آن مکان باید در قالب یک سند یا گزارش نگهداری شود. پرونده هر ساختمان بازدید شده باید شامل تاریخ، آدرس،نقشه‌ها و مشخصات ساختمان (در صورت امکان)،نقشه‌های سیستم پیشگیری از حریق و اطلاعات مربوط به مجوزهای صادره برای استفاده و انبار کالاهای خطرناک، مکاتبات انجام شده، گزارش بازرسی‌های انجام شده و سابقه حوادث آتش‌سوزی در آن محل باشد.

در مواردی که برای یک ساختمان گواهی سکونت، پروانه یا یک جواز کسب و کار و فعالیت صادر شده است نگهداری این موارد در پرونده نیز لازم است. همچنین برای ساختمان‌هائی که دارای سیستم آب‌پاش خودکار، شیر آتش‌نشانی و یا وسایل آتش‌نشانی شخصی هستند، باید پرونده تشکیل شود. باید علائم یا نشانه‌های خاصی جهت شناسایی سیستم‌ها و تجهیزات الزامی وجود داشته باشد. چنانچه یک پرونده خوب از سوابق آتش‌نشانی وجود داشته باشد، دیگر نیازی به تنظیم مجدد داده‌های ثابت، در هر بار بازرسی، نخواهد بود. برای انجام کلیه این اهداف استفاده از سیستم‌ها و نرم‌افزارهای مناسب کامپیوتری جهت تسهیل و تسریع کار مفید خواهد بود. این سیستم‌ها از اتلاف وقت بازرسان جلوگیری نموده و داده‌های لازم برای مدیریت و تصمیم‌گیری را به شکل سودمندی ارائه می‌دهند.

تکنیک‌های مربوط به بررسی نقشه‌ها[8]

به طور سنتی فعالیت‌های اداره ساختمان با نقشه ساختمان، کارهای ساختمانی و بازرسی نهائی از وضع تصرف سروکار دارد و نقش واحد آتش‌نشانی معمولاً به هنگام تصرف ساختمان شروع می‌شود و به نگهداری و حفاظت از شرایط ایمن کار و زندگی و سیستم‌های حفاظت در برابر حریق و نحوه انبار و محتوای ساختمان‌ها محدود می‌شود.

امروزه فرآیند احداث ساختمان تغییر کرده است. دخالت یا مشارکت پرسنل آتش‌نشانی در بررسی نقشه‌ها و مشخصات ساختمان به طور فزاینده به یکی از وظایف مهم در امر پیشگیری از حریق تبدیل شده است. در اغلب موارد روند بررسی نقشه‌ها با همکاری نزدیک ادارات ساختمانی یا همکاری ادارات دولتی مربوطه انجام می‌شود. بررسی نقشه‌ها و مشخصات ساختمانی بهترین موقعیت را در اختیار واحد آتش‌نشانی می‌گذارد تا از رعایت استانداردهای حفاظت در برابر حریق پیش از خاتمه کار تصرف و سکونت یا کار در آن اطمینان حاصل کند. چگونگی و حدود فرآیند بررسی به الزامات جامعه و نقش یا وظایف سایر نهادها بستگی دارد.

در صورت امکان افسران آتش‌نشانی باید در گردهمائی‌های پیش از ساخت شرکت کنند و پرسش‌هائی درباره وسائل پیشگیری از حریق تعبیه شده در ساختمان، الزامات آئین‌نامه‌های ساختمانی و آئین‌نامه‌های پیشگیری مطرح و درباره نظرات ارائه شده، بحث کنند تا اختلافات احتمالی که ممکن است در هنگام ساخت و ساز یا در مراحل نهائی آن پیدا شود برطرف شود

* بررسی نقشه سایت

بررسی نقشه سایت یک دید کلی از بنای مورد نظر در رابطه با شرایط موجود محل به دست می‌دهد. اطلاعاتی که در این بررسی یا بازدید بدست می‌آید شامل محل ساختمان، نقاط نوردهی، ابعاد بنا، نوع تصرف، سیستم آب ساختمان (انشعاب خصوصی یا عمومی) محل شیر آتش‌نشانی و میزان آب موجود می‌باشد. نقشه‌های مربوطه همچنین اطلاعاتی درباره وضعیت یا شرایطی که باید تغییر یابند به دست می‌دهد. وضعیت و کارکرد حال و آینده بناهای مجاور نیز باید بررسی شود.

* نقشه اولیه ساختمان

نقشه اولیه ساختمان این امکان را برای افسر آتش‌نشانی یا کارشناس فراهم می‌کند تا درباره آن دسته از وسایل و تجهیزاتی که تأثیر زیادی بر ایمنی زندگی افراد و حفظ بنا به هنگام آتش‌سوزی دارند، اظهارنظر کند. میزان عمق یا وسعت بررسی و اظهارات مربوطه به شرایط محل بستگی دارد. بررسی می‌تواند شامل اموری مانند نوع تصرف، نواحی و ارتفاع‌های مجاز، تفکیک آتش‌سوزی‌ها، مقاومت ساختمان در برابر حریق، پرداخت‌های نهایی داخل ساختمان، بار اشغال جمعیت، تعداد خروجی‌ها، حفاظت راه‌پله‌ها و مخاطرات خاص باشد، ضمن آنکه فراهم کردن سیستم‌های لازم برای حفاظت در برابر حریق از نخستین اقدامات لازم به حساب می‌آید.

* نقشه‌ها و مشخصات نهائی ساختمان

وقتی نقشه‌های نهائی یک بنا ارائه می‌شود باید تغییراتی که افسر بررسی آنها لازم دانسته رعایت و اجرا شده باشند. اگر نقشه‌ها با الزامات آئین‌نامه منطبق باشد مورد تصویب قرار می‌گیرد و متعاقب آن جواز یا پروانه ساخت صادر و فعالیت ساختمانی آغاز می‌شود.

پس از بازنگری و تصویب نقشه‌ها باید بلافاصله از محل بازرسی بعمل آید تا اطمینان حاصل شود که نصب وسایل حفاظت در برابر حریق در ساختمان فراموش نشده باشد. تمام فعالیت‌ها، توافقات یا قراردادهای حاصله باید مکتوب و مستند باشد. تمام مکاتبات و رونوشت نقشه‌های مصوب نیز باید در یک سیستم بایگانی منظم یا با ابزارهایی نظیر میکروفیلم ضبط ونگهداری شود تا پرونده‌ای دائمی از ساخت بنا برای مراجعات بعدی وجود داشته باشد.

همچنین اطلاعات مربوط به ساخت بنا باید در اختیار گروه‌های آتش‌نشانی مسئول اطفاء حریق و یا مسئولان بازرسی ساختمان قرار بگیرد این اطلاعات به پیش‌بینی و تدارک عملیات آتش‌نشانی قبل از وقوع حوادث کمک می‌کند.

مشاوره

مردم اطلاعات و پاسخ سئوالات خود در زمینه مسائل مربوط به حریق را از واحدها یا سازمان‌های آتش‌نشانی می‌خواهند. اداره آتش‌نشانی به دلیل توانایی منحصر به فردی که برای ارائه این اطلاعات دارد، باید خدمات مشاوره‌ای را عرضه کند. افسران پیشگیری از حریق باید بتوانند آئین‌نامه‌های حریق، آئین‌نامه‌های ساختمانی مربوط به حریق و نحوه اجرای استانداردهای مربوط به طراحان، پیمانکاران و صنعتگران را تشریح کنند. لازم است خدمات مشاوره‌ای کافی برای مالکان اماکن، مدیران، ساکنین و عامه مردم که چندان با مسائل حریق و حل آنها آشنایی ندارند، فراهم شود.

همچنین باید کتابخانه‌ای شامل کتب راهنما و نشریات مرجع تأسیس کند. به علاوه افسران آتش‌نشانی باید با تعدادی افراد کارشناس و با تجربه بعنوان مرجع تماس داشته باشند. معمولاً این منابع و سایر منابع خدمات مشاوره‌ای باید در بخش یا در دفتر پیشگیری از حریق مستقر باشند.

 

بررسی حریق

بررسی کامل آتش‌سوزی‌ها یکی از تعهدات مهم سازمان آتش‌نشانی نسبت به ایمنی و سلامت جامعه محسوب می‌شود. بررسی حریق شامل تعیین علت آتش‌سوزی و احیاناً تحقیق درباره عواملی است که احتمالاً منجر به بروز آتش‌سوزی شده است.

تعیین علت حریق هدف عمده یک برنامه پیشگیری از حریق می‌باشد و در واقع زمینه‌ساز برقراری اولویت برنامه‌های پیشگیری از حریق و گردآوری اطلاعات برای آموزش عمومی در یک جامعه می‌باشد. اطلاعات حاصله از بررسی حریق، داده‌های لازم برای تدوین و اجرای برنامه‌های اصلاحی در جامعه را به دست می‌دهد که با مرور زمان امکان اجرای یک برنامه پیشگیری از حریق بر اساس اولویت‌ها را فراهم می‌کنند.

اگر مشخص شود که حریق عمدی بوده یا به دلیل سوزاندن غیرقانونی اموال حادث شده، یک بررسی کامل جنائی باید انجام شود. آتش‌سوزی‌های مشکوک که احتمال تصادفی بودن آنها وجود ندارد، باید مورد بررسی دقیق قرار گیرند. آتش‌سوزی‌های عمدی و سوزاندن‌های غیر مجاز باید با جدیت پیگیری شوند. بررسی یا تحقیق توسط افراد آموزش دیده و ماهر اثر بازدارنده‌ای داشته و به جلوگیری از تکرار آتش‌سوزی کمک می‌کند.

در جوامعی که بازرسان سازمان آتش‌نشانی از قدرت پلیس برخوردارند کارکنان سازمان آتش‌نشانی می‌توانند جلب و بازداشت خاطیان را نیز انجام دهند. در غیر این صورت تعیین علت آتش‌سوزی توسط سازمان آتش‌نشانی انجام می‌شود و پیگیری برای بازداشت مجرمان توسط پلیس به عمل می‌آید.

 

آموزش عمومی حفاظت در برابر حریق

آموزش عمومی حفاظت در برابر حریق بسیار حائز اهمیت می‌باشد. از آنجایی که در بیشتر برنامه‌ریزی‌ها پیشگیری از حریق مورد تأکید می‌باشد، آموزش عمومی در خلال سال‌های اخیر تحول و رشد بسیاری داشته است.

آموزش حفاظت عمومی در برابر حریق دو جنبه دارد که شامل پیشگیری و واکنش در برابر حریق می‌باشد. هر دو جنبه بر نحوه برخورد عامه مردم با حریق و تشویق آنها به رفتار صحیح حین آتش‌سوزی تأثیر می‌گذارد. عامه مردم باید تشویق شوند یعنی انگیزه و آموزش لازم را دریافت دارند و یادبگیرند چگونه به هنگام وقوع آتش‌سوزی عمل کنند تا در صورت گسترش حریق اثرات خطرناک آن به حداقل برسد. در همین راستا شکل آموزش از نصیحت کردن به سمت یاد دادن در حال تغییر است. ثابت شده که بهترین وجه ارائه اطلاعات یا تعلیم و یاددادن باید به صورت پیام‌های کوتاه باشد که نیاز به تفکر داشته و مسئولیت اقدام را بر عهده گیرنده یا شنونده پیام می‌گذارد. ضروری است هنگام ابلاغ پیام‌های حریق به جامعه به عوامل فرهنگی و زبان توجه شود.

آگاهی و مشارکت جامعه کلید رفتارهای درست ومنطقی‌تر در برابر حریق است . انواع سازمان‌های خدماتی، سازمان‌های جوانان، شرکت‌ها و مؤسسات می‌توانند در توسعه آموزش ایمنی در برابر حریق کمک کنند.

گروه‌های خاص مانند گروه‌های آموزشی، صنعتی، خدماتی، حرفه‌ای و گروه‌های تجاری نیازهای اطلاعاتی مشابه با نیازهای عامه مردم دارند اما در عین حال برنامه‌های جداگانه و منحصر بفردی نیز لازم دارند.

حفاظت از حریق         Fire protection

سؤالی که همیشه پیش از تدوین یک طرح جامع حفاظت در برابر حریق مطرح می‌شود این است که چرا باید صبر کنیم تا آتش‌سوزی اتفاق بیفتد و سپس برای اطفاء آن اقدام کنیم، حتی اگر خسارات و آسیب‌های آن بسیار کم باشد. لذا این باور همواره وجود داشته که باید از وقوع آتش‌سوزی‌ها جلوگیری شود و به همین سبب عوامل مهم در پیشگیری از حریق مطرح می‌شوند. آمارها نشان می‌دهند که در طول تاریخ، منابع و تلاش‌ها بیشتر صرف مهار و اطفاء حریق شده است تا پیشگیری از آن.

در این فصل الزامات حفاظت عمومی در برابر حریق و برنامه ریزی دقیق، مناسب و مقرون به صرفه آن مطرح می‌شود. همچنین گام‌های منطقی برای رسیدن به یک طرح جامع، کارا و قابل اجرا، بررسی می‌گردد.

یک طرح خوب دو جنبه مهم دارد. اولاً خود طرح باید کاملاً روشن و قابل اجرا باشد. ثانیاً فرآیند شکل‌گیری طرح باید اطمینان دهد تمام اهداف اصلی مدنظر قرار گرفته‌اند. برای دستیابی به یک طرح رضایت‌بخش، طراحان آن باید اولا نیت و قصد خود را از تدوین و اجرای آن بدانند (اهداف)، ثانیا موقعیت جامعه و نوع کاربری را نسبت به طرح خود را ارزیابی نموده و بگویند در کجای طرح آنها قرار دارد (ارزیابی) و ثالثا محاسبه کنند تا چه میزان اجرای طرح عملی است و چه مقدار زمان برای این منظور صرف خواهد شد (عینیت بخشیدن و چارچوب زمانی).

هر یک از این سه گام تعیین اهداف، ارزیابی و زمان‌بندی، نیازمند جمع‌آوری و تجزیه و تحلیل داده‌های مربوطه می‌باشد. اغلب از این پروسه با عنوان جمع‌آوری داده‌ها یاد می‌شود. اما از آنجایی که برنامه‌های حفاظت در برابر حریق همیشه تا اندازه‌ای در جامعه وجود دارد، بنابراین می‌توان با ارزیابی آنچه که وجود دارد فرآیند را آغاز نمود. اطلاعات کسب شده از راه ارزیابی مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته و تقریباً متغیرهایی را که نیاز به بسط و توسعه دارند در اختیار مسئولان امر قرار می‌دهد.

ارزیابی

برای انجام ارزیابی دو نوع تجزیه و تحلیل وجود دارد. در نوع اول لازم است که اطلاعات مربوط به تعداد آتش‌سوزی‌های سالیانه و تلفات جانی و مالی آنها به طور مستمر و دقیق گزارش شود. با اضافه کردن متوسط هزینه حوادث در دوره‌های مشابه گذشته به هزینه‌های مربوط به پیشگیری و کسر نمودن از هزینه حوادث امروز، یک هزینه کلی از آتش‌سوزی‌ها به دست می‌آید. همچنین تعدیل‌های لازم در رابطه با تورم، رشد مثبت و یا منفی جمعیت و سایر متغیرها نیز باید لحاظ شود. بدین ترتیب عملکرد گذشته با عملکرد کنونی مقایسه می‌گردد.

در روش دوم جامعه مورد نظر، جوامع دیگری را شناسایی می‌کند که در امر حفاظت در برابر حریق با آنها شباهت دارد، مانند اندازه، ساختار، خطرات و موقعیت جغرافیایی، و سپس عملکرد کلی خود را با عملکرد کلی آنها مقایسه می‌کند.

در روش اول از اطلاعات داخلی به عنوان شاخص استفاده شده اما در روش دوم جامعه از یک شاخص‌ خارجی بهره جسته است. در هرحال، جهت متقاعد ساختن مسئولان امر برای تخصیص بودجه، این ارزیابی‌ها باید نشان دهند که افزایش منابع پیشگیری و کاهش تعداد آتش‌سوزی‌ها چه تأثیری بر کل هزینه‌ها خواهد داشت.

برنامه‌ریزی

برای مقابله با حریق باید ابتدا گذشته و حال را مورد بررسی قرار داد و سپس آینده را پیش‌بینی نمود. فرآیند نگاه به گذشته و بررسی آن «تجزیه و تحلیل اطلاعاتـ نام دارد و به ثبت و نگهداری خوب داده‌ها بستگی دارد. فرآیند نگاه به شرایط فعلی «ارزیابی» نام دارد و لازمه آن بررسی موقعیت‌های مختلف است. فرآیند پیش‌بینی آینده – اگر قرار است مفید باشد- باید طبق یک فرآیند برنامه‌ریزی صورت گیرد

فرآیند برنامه‌ریزی شامل تدوین و اجرای یک طرح می‌باشد، به نحوی که در آینده تغییرات حاصل از آن در جامعه ایجاد گردد. در همان حال که طرح به اجرا گذارده می‌شود باید یک حلقه بازخورد نیز ایجاد گردد. به این ترتیب امکان ارزیابی مستمر پیشرفت طرح و نیل به اهداف و مقاصد فراهم می‌شود و داده‌های ویرایش شده نیز به طرح باز می‌گردد. بدین ترتیب همچنان که کار پیش می‌رود طرح به طور پیوسته بهبود می‌یابد.

یک نوع برنامه‌ریزی شامل طرح‌های خاص و تک منظوره است که در یک دوره زمانی نسبتاً کوتاه –بین یک تا دو سال- قابل اجرا می‌باشند. چند نمونه از این طرح‌ها که عمدتاً ماهیت فنی دارند عبارتند از طرح واکنش به حوادث مواد و کالاهای خطرناک، تغییر محل ایستگاه، از دور خارج نمودن یک ایستگاه، برنامه‌های بازرسی ساختمان‌ها، برنامه آموزش عمومی و تغییر در برنامه کاری پرسنل. برخی از طرح‌های ذکر شده نیازمند همکاری سازمان‌ها یا نهادهایی خارج از مجموعه هستند و باید با اطلاع و هماهنگی آنها به اجرا درآیند.

نوع دیگری از برنامه‌ریزی، توجه به مشکلات کل جامعه در حوزه حفاظت در برابر حریق است. در این روش اقدامات پیشگیرانه و کاهش دهنده حوادث تلفیق شده و طیف وسیعی از سازمان‌ها و ارگان‌ها را در بر می‌گیرند. در حقیقت این یک برنامه‌ریزی جامع و استراتژیک است و هدف آن تلفیق کلیه تلاش‌ها در سطح جامعه و هدف‌گیری آن به سوی پیشگیری و کاستن حوادث است. طرح‌های استراتژیک اغلب دارای بخش‌های گوناگون در سازمان‌های مختلف هستند که در کنار هم یک طرح جامع و کلی را تشکیل می‌دهند. روش‌های سنجش طرح‌های جامع نیز بر اساس توافق مشخص می‌شود. برای نیل به اهداف کلی از یک استراتژی کلی استفاده می‌شود. این استراتژی‌ها باید مورد قبول سازمان‌های دخیل و مردمی که با طرح‌ها همکاری می‌کنند، باشد.

طراحی یک طرح جامع حفاظت در برابر حریق

طرح‌ریزی جامع، یک فرآیند مشارکتی است که حاصل آن باید یک سیستم کنترل و حفاظت در برابر حریق باشد. اهداف آن باید روشن، جامع و دراز مدت باشند. هزینه‌های عملکرد نیز باید مشخص باشد و طرح باید به طور پیوسته با نیازهای در حال تغییر جامعه وفق داده شود. این طرح باید تمام عناصر جامعه در رابطه با اجزاء سیستم کنترل و پیشگیری از حریق را مد نظر قرار دهد.

در زیر اصول کلی ارائه یک طرح جامع در زمینه حفاظت در برابر حریق آمده است:

فاز اول

  1. مشخص کردن مشکلات حفاظت در براب حریق در منطقه
  2. مشخص‌نمودن ترکیب‌بهینه منابع‌عمومی و تجهیزات‌لازم جهت برخورد با مسئله‌حریق
  3. ارائه روش‌های جایگزین با هدف ایجاد تعادل بین منافع و ریسک‌های احتمال
  4. ایجاد سیستمی از اهداف، برنامه‌ها و هزینه‌های تقریبی اجرای طرح

فاز دوم

  1. تعیین نقش دیگر سازمان‌ها در فرآیند حفاظت در برابر حریق
  2. ارائه سیستم حفاظت در برابر حریق به مقامات به منظور بررسی
  3. ارائه سیستم پیشنهادی حفاظت در برابر حریق به دیگر اولیای امور با هدف تشریح اهداف طرح و جلب حمایت آنان

فاز سوم

در این مرحله مسئولان اجرایی باید توجه خاصی به موارد زیر داشته باشد:

  1. اهداف کوتاه مدت و بلند مدت
  2. گزینش بلند مدت نیرو و طرح‌های توسعه سرمایه
  3. بازنگری مقررات و استانداردها

فاز چهارم

سیستم مدیریت خسارات آتش‌سوزی  باید مجداً بررسی شده و به روز شود. همچنین باید بودجه مشخص گردد و طرح‌های افزایش سرمایه ارائه و استانداردها بازبینی شوند. بررسی مجدد نتایج باید بر حوزه‌های زیر تمرکز کند.

  1. آیا محدودیت‌ها باید تغییر کند؟
  2. آیا میزان خسارات قابل قبول است؟
  3. آیا منابع باید کاهش یا افزایش یابند؟